दुर्गानाथ खरेल

वर्तमान समाजको मूल प्रवाह पुँजीवादी मान्यतामा आधारित छ । राज्यसत्तामा सङ्गठित शक्ति रोजगार छ ।

व्यक्तिगत स्वामित्व बढाउन नाफा कमाउने, भ्रष्टाचार गर्ने र रोजगार हुने तीनओटै काम भइरहन्छन् । व्यक्तिगत स्वामित्वको इतिहास दश हजार वर्षको छ । समाजवादी व्यवस्थाको इतिहास दुई सय वर्ष पनि अझै पुगेको छैन ।

व्यक्तिगत सम्पत्ति प्रथाको तीनओटा व्यवस्थाहरू दास व्यवस्था, सामन्ती व्यवस्था, पुँजीवादी व्यवस्थामध्ये क्रमश: कम हुँदै गएको अस्तित्वको समयलाई अध्ययन गर्दा अब समाजवादी व्यवस्था स्थापना हुने अनुमान लगाउन अप्ठेरो पर्दैनन ।

समाजवादी सङ्क्रमणकालीन व्यवस्था हो । व्यक्तिगत सम्पत्ति प्रथा भएकै व्यवस्था हो । सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वमा सञ्चालन हुने व्यवस्था पुँजीवादी व्यवस्थाको अन्त्यदेखि सुरु भएर साम्यवादी व्यवस्थाको आगमनसम्मको सङ्क्रमणकालीन व्यवस्था समाजवादी व्यवस्था हो । यो व्यवस्थाको लागि कम्युनिस्ट पार्टी चाहिन्छ । कम्युनिस्ट पार्टीमा सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व स्थापना हुन नसके त्यो कम्युनिस्ट पार्टी हुन्न किनभने व्यक्तिगत सम्पत्ति प्रथालाई सामूहिक सम्पत्ति प्रथामा लैजाने वर्गसङ्घर्षको तरिकाबाट हो र सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वविना त्यो काम सम्भव छैन ।

समाजवादी व्यवस्थाभन्दा पहिलेका तीनओटै व्यवस्था व्यक्तिगत सम्पत्तिका मालिकको अधिनायकत्वमा सञ्चालन भएको हुनाले यो ती व्यवस्था विरोधी व्यवस्था हो । कम्युनिस्ट पार्टी सञ्चालन हुने पार्टीभित्रका पक्ष र विपक्षको अन्तरविरोधबाट हो । त्यो अन्तरविरोधले सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वसम्म पुर्‍याउँछ । राज्यसत्तामा आमूल परिवर्तनविना समाजवादी व्यवस्था स्थापना र सञ्चालन हुन सक्दैन । त्यसका लागि बहुमत जनताले कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्व स्वीकारेर आन्दोलनमा सहभागिता जनाएको हुनुपर्छ । जनताको सशस्त्र शक्तिले राज्यसत्ताको सशस्त्र शक्तिलाई हराएपछि राज्यसत्ता कब्जा हुन्छ ।

व्यक्तिगत स्वामित्व सुरु भएपछि त्यसलाई बलियो र स्थायी बनाउनुका साथै समाजलाई नियमन गर्न दास राज्यसत्ता सुरु भएको हो । सुरुको दास राज्यसत्तालाई दासको स्वीकृत थियो । दासको सोचाइमा आफूहरू मारिने मान्छे भएको र बाँच्न पाएकोमा गौरव मान्दथे । उनीहरूको सन्तुष्टिबाट असन्तुष्टिको अवस्थामा पुग्न पनि धेरै समय बितेको थियो । जब दासमा चौतर्फी दमन र अत्याचारको अवस्था आयो, तब मात्रै समाजमा त्यसको विकल्प र दासले आफ्नो उत्पीडन अन्त्यका लागि सङ्गठित भएर सशस्त्र सङ्घर्ष गर्न तम्सिए । उनीहरूको लगातारको प्रयत्नले धेरैपटक असफलता ब्यहोर्नुपरे पनि आखिरमा दास राज्यसत्ता नरहने गरी उनीहरूको विद्रोह सफल भयो, दासव्यवस्थाको अन्त भयो र सामन्ती व्यवस्था सुरु भयो । समाजको मूल प्रवाह सामन्ती व्यवस्था हुन गयो । अवशेषको रूपमा दास व्ययवस्था र अग्रगामी व्यवस्थाको रुपमा पुँजीवादी व्यवस्थाका भ्रुण पनि अँकुराउँदै गए ।

तत्कालीन समाजमा पुँजीवादी व्यवस्था समाजमा प्रचलित व्यवस्था नभए पनि प्रगतिशील व्यवस्था थियो । उसले समाजमा आफ्नो अस्तित्व बचाउँदै र बढाउँदै गयो । समाजमा आफ्नो अस्तित्व बचाउँदै र बढाउँदै गयो । सामन्ती राज्यसत्ता विरुद्ध सशस्त्र सङ्घर्षबाट विजयी हुन नसकेसम्म पुँजीवादी राज्यसत्ता प्रचलित हुन सकेन । मजदुर किसानको साथसहयोग पाउने भएपछि पुँजीपति नेता र मजदुर कार्यकर्ता भएर सशस्त्र सङ्घर्षबाट आफ्नो उदार पुँजीवादी व्यवस्थालाई विजयी बनाए । सङ्घर्षमा धेरैपटक हार ब्यहोरे पनि अन्तिममा विजयी भए आफ्नो प्रगतिशील विधान, घोषणापत्रसहित पुँजीवादी व्यवस्था समाजको मूल प्रवाहको रूपमा समाजमा लागु भयो ।

सामन्त वर्ग र पुँजीपति वर्ग दुवै परस्पर विरोधी वर्ग त्यति बेलासम्म रहिरहे । जबसम्म मजदुरको मुक्ति मजदुरबाहेक अरू कसैले गर्न सक्दैन भन्ने घोषणापत्रसहित कम्युनिस्ट पार्टीको गठन भएन, पुँजीवादी व्यवस्थाले कुनै निश्चित देशको सीमा नाघेर साम्राज्यवादी व्यवस्थाको रूपमा संसारभरि हावी भयो । अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा फैलिएर साम्राज्यवादी व्यवस्था समाजको मूल प्रवाहको रूपमा उसको अन्तिम र मरणासन्न अवस्थामा अस्तित्व बचाएको छ ।

समाजवादी व्यवस्था करिब दुई सय वर्षअघि देखि अस्तित्वमा आएको हो । संसारमा सबैभन्दा धेरै श्रमजीवी वर्गको जनसङ्ख्या छ । तीन पुस्ताभन्दा बढी समयसम्म आफ्नो वर्गीय सत्ता सञ्चालन गरेको अनुभव छ तर पनि समाजको मूल प्रवाह बन्न सकेको छैन । त्यस्तो हुनुको कारण दश हजार वर्षभन्दा बढी समयसम्म व्यक्तिगत सम्पत्ति प्रथा रहेको हुनाले हो । समाजवादी व्यवस्थाभन्दा पहिलेका तीनओटै व्यवस्था सम्पत्तिका मालिकको अधिनायकत्वमा सञ्चालन भएका व्यवस्था हुन् तर समाजवादी व्यवस्था त्यसको ठिक विपरीत सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वमा चल्ने व्यवस्था हो ।

संसारभरिका धेरै मान्छेको नसानसामा व्यक्तिगत स्वामित्वको सम्पत्ति प्रथा सञ्चार भइरहेको हुनाले समाजवाद मूल प्रवाहको व्यवस्था हुन नसकेको हो । समाजवाद वर्गसङ्घर्षमा आधारित व्यवस्था हो । भन्दा निस्वार्थ सेवा भनिए पनि व्यवहार गर्दा स्वार्थसहितको व्यवहार प्रदर्शन हुने अभ्यासका कारण समाजवाद मूल प्रवाहको व्यवस्था हुन नसकेको हो । सजिलै र एकैपटकमा सफल भएका व्यवस्थाहरू दास व्यवस्था, सामन्ती व्यवस्था र पुँजीवादी व्यवस्था कुनै पनि होइनन् । समाजवाद पनि अपवाद हुने कुरा भएन ।

रुसमा समाजवादी व्यवस्था लागु गर्दा एउटा देशमा मात्र समाजवाद लागु हुन सक्छ वा सक्दैन भन्ने शङ्का थियो । चालिस वर्षसम्म संसारभरका पुँजीवादी व्यवस्थाका नाइकेका अगाडि आर्थिक अवस्था शिखरमा पुर्‍याएपछि अचम्म भई आफ्नो सत्ता डगमगाउन थालेको थियो । सबै शक्ति प्रयोग गरेर प्रतिगमन गराउन प्रयत्न गरेका हुन् । माक्र्सवादको अस्तित्वको सुरुदेखी नै हतासिएर माक्र्सकै जीवनकालमा बर्नस्टिनले संशोधनवादी विचार प्रचारप्रसार गरेका थिए । संसारभरिका अवसरवादीले तुरुन्तै संशोधनवादी विचारको समर्थन पनि गरेका थिए । चीनजस्तो पुँजीवादी व्यवस्था स्थापना भएको थियो । त्यो व्यवस्था समाजवादी व्यवस्थाको एकाइ थियो । त्यसरी रुस र चीनजस्ता विशाल देशमा तीन पुस्ताभन्दा बढी समयसम्म समाजवादी व्यवस्थाको अभ्यास भइसकेको पनि समाजवादी व्यवस्था हो ।

साढे नौ लाख वर्षसम्मको आदिम साम्यवादी व्यवस्थाबाट व्यक्तिगत स्वामित्व बनाउने समयमा त्यतिखेरका मान्छेको नसानसामा सामूहिकताको सञ्चार भएको थियो । सम्पत्ति व्यक्तिगत हुने कुरा शङ्काको विषय थियो । मान्छेहरूले प्रश्न गर्दथे– सम्पत्ति पनि व्यक्तिगत हुन सक्छ र ? जवाफ आउँथ्यो– हुन सक्दैन । अहिले दश हजार वर्षपछिको वर्तमान समाजका व्यक्तिले प्रश्न उब्जाउँछन् । सम्पत्ति पनि सामूहिक स्वामित्वको हुन सक्छ र ? जवाफ आउँछ– हुन सक्दैन तर वास्तविकता अध्ययन गर्ने र बुझ्ने गर्ने हो भने न त सम्पत्ति एक्लै उत्पादन गर्न सकिन्छ, न त सम्पत्ति व्यक्तिगत बनाएर न्याय नै हुन्छ ।

सम्पत्तिको व्यक्तिगत स्वामित्वले शोषणको जग बसालेको हुन्छ । हाम्रा आवश्यकताका वस्तु धेरै जनाको सामूृहिक प्रयत्नबाट मात्र उत्पादन र वितरण हुन सक्छ । ती सामूहिक प्रयत्नका वस्तुलाई व्यक्तिगत स्वामित्वमा लैजाँदा शोषण गर्नैपर्ने अथवा शोषित हुनैपर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ ।

सामूहिक स्वामित्वको विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता वैज्ञानिक तथ्यमा आधारित छ । सत्य गहिराइमा हुने र त्यसलाई झुटले ढाकेको हुने कारणले सामूहिकता लागु हुन नसकेको हो । झुटलाई झुट साबित नगर्दासम्म सत्य भएर बसेको हुन्छ । सत्यलाई सत्य साबित गर्ने झुटलाई झुट सावित गर्ने हो । त्यसो गर्न सकियो भने मात्र समानतामा आधारित समतामूलक समाज निर्माण हुन सक्छ । त्यसको लागि अध्ययन, प्रशिक्षण, सङ्गठन र सङ्घर्षलाई निरन्तरता दिनु उद्देश्य पहिलो शर्त हो ।

समाजवादका संस्थापक नेता कार्ल माक्र्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्सद्वारा समाजवादी सिद्धान्त तयार भएको थियो । उहाँहरूका प्रथम अनुयायी नेता लेनिनले सङ्गठनात्मक नियमावली तयार पार्नुभएको थियो । माओत्सेतुङले पुँजीवादको विकास भइनसकेको देशमा नयाँ जनवादी व्यवस्थाको सूत्रपात गर्नुभएको थियो । त्यति मात्र होइन, उहाँहरूले समाजमा प्रयोग गरेर सिद्ध गर्नुभएको पनि थियो ।

क्रान्ति सम्पन्न गर्न समयअनुसार अझ उच्चस्तरको सङ्गठन निर्माण र प्रयोगअनुसार अझ उच्चस्तरको सङ्गठन निर्माण गरेर प्रयोग गर्न सक्ने योग्यता विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो ।

व्यक्तिगत सम्पत्ति प्रथा जुन वर्तमान समाजको मूल प्रवाह हो, त्यो बलप्रयोगबाट सुरु भएको थिएन । त्यसलाई सुरक्षित गर्न र थप गर्दै जाने बलप्रयोग पनि बढाउँदै लगिएको थियो । बलप्रयोगको लागि राज्यसत्ता गठन गरिएको थियो र त्यसलाई थप बलियो बनाउँदै लगिएको छ । अब त्यसको औचित्य समाप्त पारेर बलप्रयोग हुन नसक्ने अवस्थामा पुगेपछि मात्र सामूहिक सम्पत्तिको स्थापना र संरक्षण दुवै हुँदै जानेछ । त्यसको लागि उत्पादक मजदुर वर्ग र किसान वर्ग सचेत र सङ्गठित भई विजयी बन्नुपर्नेछ ।

शोषणलाई सधैँका लागि समाप्त पार्नु पहिलो आवश्यकता हो । ज्यालादारी प्रथालाई कायम राखेर उत्पादन गर्ने होइन, त्यसको स्थानमा सामूहिक स्वामित्वको विकास गरेर मात्र त्यसलाई विस्थापन गर्न सकिन्छ । काममा सामूहिकता त अहिले पनि छ तर स्वामित्वमा व्यक्तिगत प्रथा भएको हुनाले उत्पादक वर्ग शोषणमा पर्नुपरेको छ । उत्पादनका साधन भएका मालिक वर्गले बढी नाफा कमाउन चाहन्छन् । त्यसका लागि श्रम बेच्ने वर्गलाई बेरोजगारको अवस्थामा धकेलेर बढी शोषणमा पार्ने गर्छन् । धनीको बल धनसम्पत्तिमा छ भने गरिबको बल सङ्गठनमा हुन्छ । आफू सङ्गठित र अनुशासित हुन नसक्दा आफ्नो वर्गले शोषण अपमान, गरिबी र हेला ब्यहोर्नुपरेको छ । सम्पन्न वर्गको तरिका विपन्न वर्गले अपनाउँदा त्यस्तो भएको हो । सम्पन्न वर्गका औजारबाट विपन्न वर्ग बाँधिएर चल्नै नसक्ने अवस्था आएको हो ।

अध्ययन, सङ्गठन र अनुशासनको स्तर उच्च हुँदै जाँदा मात्र आफ्नो वर्गको शक्ति प्रदर्शन हुँदै जान्छ । त्यसको साथै विरोधी सम्पन्न वर्गको बलप्रयोगले काम गर्न नसक्ने अवस्था आउँछ । सुरुमा बलप्रयोगबाट नभईकन स्वेच्छाले आफ्नो समूहको भलो हुने काम गर्ने जिम्मेवारीसहित अविभावकलाई नेता बनाएको थियो । अब बलप्रयोगले काम गर्न छाडेपछि वर्ग र राज्यसत्ता सधैँका लािग समाप्त हुन जानेछ । त्यो उद्देश्य लगन, अनुशासन, सङ्गठन र सङ्घर्षको निरन्तरतामा भर पर्दछ ।

समाजवादी व्यवस्थाले गति लिँदै जाँदा राज्यसत्ता बैलाउँदै जान्छ । सामूहिकता समाजको मूल प्रवाह हुन पुग्छ । मान्छेबाट मान्छेको शोषण सधैँका लागि अत्य हुन्छ ।

जनताको राजनैतिक चेतनास्तर उच्च बनाउने काम सजिलै र छिटै भएको इतिहास छैन । त्यसको लागि समाजवादी व्यवस्था स्थापना र सञ्चालन गरेका देशको प्रयत्नबाट हामीले पाठ सिक्नुपर्छ । रुसमा त्यहाँका मजदुर हडताल गरेर जुलुसमा सहभागी भई आन्दोलन गरिरहेको अवस्थालाई उपयोग गरेर क्रान्तिकारीले मजदुरका बहुमत सदस्यले मतदान गरेर प्रतिनिधि चुनेका थिए । ती विजयी प्रतिनिधिको संस्था गठन नै मतदानबाट विजयी प्रतिनिधिको संस्था थियो । लेनिनको नेतृत्वमा रहेको बोल्सेभिक पार्टीले फेबु्रअरी क्रान्तिमा गठन भएको केरेन्स्की नेतृत्वको अस्थायी सरकार बनेको समयदेखि नै सम्पूर्ण सत्ता सोभियतलाई सुम्पनुपर्छ भन्ने नारा अपनाएका थिए । किसान–मजदुरलाई सत्ता सोभियतलाई सम्पूर्ण रूपले नसुम्पेसम्म किसानले जमिन र मजदुरले उद्योग पाउने छैनन् भनेर सचेत बनाएका थिए । त्यही सोभियत अरू सबैभन्दा जिम्मेवार सङ्गठन थियो । त्यस्तो हुनुको कारण उनीहरू सुरुदेखि नै मजदुरप्रति जिम्मेवार प्रतिनिधि थिए ।

सोभियतको हातमा सत्ता आएपछि श्रमजीवी वर्गको जिम्मेवार कम्युनिस्ट पार्टी बोल्सेभिकले सत्ता सम्हालेका थिए । त्यही कारण त्यो सत्ता मजदुर र किसानप्रति जिम्मेवार थियो र जबाफदेही पनि थियो । रुसको बोल्सेभिक पार्टीले दुई पुस्तासम्म समाजवाद निर्माणमा समय खर्च गरेको थियो । चीनको स्थिति भने भिन्न प्रकारको थियो । त्यहाँ आफ्नो मुख्य आधारक्षेत्र च्याङकाइसेकको घेराबन्दीबाट समाप्त हुने स्थिति आएपछि घेरा तोड्न ‘लामो अभियान’ सुरु गरेका थिए । त्यो अवधिमा बिस करोड जनजातिको गाउँले इलाका पार गर्नुपरेको थियो । त्यो सङ्कटको समयमा कम्युनिस्ट पार्टीको फलामे अनुशासनका कारण पूरै बिस करोड जनताको मन जित्न लालसेना सफल भएको थियो । त्यही कारण च्याङकाइसेकको सेनाले हार स्वीकार गर्नुपरेको थियो । त्यही सङ्कटमोचनबाट सम्पूर्ण चीनको सत्ता कब्जा गरेर एक पुस्ताभन्दा बढी समयसम्म सत्ता सञ्चालन गर्न सक्ने अवस्थामा कम्युनिस्ट पार्टी पुगेको थियो ।

समाजवाद समाजको मूल प्रवाह आफै र सजिलै बन्दैन । जनता र मिहिनेतकस वर्ग पनि समर्पण भावसहित जीवनभरि काम गर्ने समर्पित कार्यकर्ताको बढी सङ्ख्या हुनुपर्छ ।

समाजवाद समाजको मूल प्रवाह बन्ने कम्युनिस्ट पार्टीको सङ्गठनले हो । व्यापक सङ्ख्याका सङ्गठनकर्ताले जनताबिच काम गर्दा मात्र त्यसको प्रभाव फैलिने हुन्छ । व्यापक जनसमूहको जीवन सामूहिक अर्थतन्त्रको माध्यमबाट सुखदायी भएपछि मात्र समाजको मूल प्रवाह बन्ने हो ।

श्रम सबैको पहिलो आवश्यकता भएको महसुस भएपछि मात्र समाजवाद समाजको मूल प्रवाह बन्न सक्छ । त्यो भन्नुको अर्थ व्यक्तिगत स्वामित्व प्रथा अन्त्य भएपछि मात्र सामूहिक अर्थतन्त्रको प्रभाव बढी हुन्छ । विद्यालयबाट साना केटाकेटी उमेरदेखि सामूहिक जीवनको अभ्यास गराएर हुर्काउनुपर्छ । त्यसरी हुर्किएका नयाँ पुस्ताका जनताले समाज सञ्चालन गर्न पाउनुपर्छ । त्यो अनुशासित समूहको बाहुल्यता कायम हुन पाउनुपर्छ । त्यो अनुशासित समूहको बाहुल्यता भएपछि मात्र समाजको मूल प्रवाह समाजवाद हुन सक्छ । त्यसपछि त कम्युनिस्ट पार्टीको औचित्य पनि समाप्त हुन्छ । साम्यवादी समाज भई स्वचालित समाज बन्न जान्छ । उत्पादनले सबैका आवश्यकताअनुसार दामको नियम लागु हुन्छ । घरेलु कामलाई सार्वजनिक उद्योगको रूपमा सञ्चालन गरिन्छ । सुत्केरी हुने कामलाई राजकीय सम्मानका साथ पूरा गरिन्छ ।

महिला र पुरुषबिच पूर्ण समानता र एकनिष्ठता कायम गरिएको हुन्छ । राज्यविहीन र वर्गविहीन समतामूलक समाज हुन्छ । यो युग बदल्ने काम हो । असमानताको युगबाट समानताको युग ल्याउने काम हो । त्यसैका लागि दास युगमा लाखौँको बलिदान भयो । सामन्ती र पुँजीवादी युगमा करोडौँको बलिदान भयो । अब सधैँका लागि र सबैका लागि समानता ल्याउने अन्तिम लडाइँ नलडीकन सम्भव छैन । यो व्यक्तिगत सम्पत्तिका मालिकको मात्र स्वर्गलाई सधैँका लागि समाप्त पारेर सबैका लागि स्वर्ग बनाउने नयाँ निर्माणको युग हो । यो समाजवादी मूल प्रवाहको मूल कहिल्यै पनि सुक्ने छैन र सुक्न नदिने काम पनि साम्यवादी समाजका आदर्श नागरिकको जिम्माअन्तर्गत काम हो ।