रवि पौडेल ##

२०८२ भदौ २३ र २४ गते जेनजी पुस्ताले आन्दोलन गरे । १३ वर्षदेखि २८ वर्षभित्रको पुस्तालाई जेनजी पुस्ता भनिन्छ । जेनजी आन्दोलन अकस्मात किन भयो ? श्रीलङ्कापछि नेपालमा यसको आगो कसरी र किन सल्कियो ?

नेपालमा पटक पटक सत्ता परिवर्तन हुने देश जनता र राष्ट्रको पक्षमा काम कम हुने, महँगी, भ्रष्टाचार व्याप्त हुने, स्वास्थ्य, शिक्षा र रोजगारको व्यवस्था गर्नेभन्दा पनि जो सरकारमा गए पनि भ्रष्टाचार गरेर अकुत सम्पत्ति कमाउने र आफ्नो परिवारवाद वा नातावादमा सीमित हुने राज्यसत्ताप्रति जनताको अषन्तोष बढ्दै गएपछि जेनजी आन्दोलनको उदय भएको हुनुपर्छ । अर्कोतर्फ, पर्दापछाडिबाट जेनजी आन्दोलनको नाममा साम्राज्यवादी र त्यसका दलालले फाइदा उठाउन योजना बनाएको हुने अनुमान पनि गर्न सकिन्छ किनकि पछिल्लो समयमा नेपालको राजनीतिक अस्थिरताको फाइदा उठाउँदै विभिन्न साम्राज्यवादी शक्ति हाबी भएको हुन सक्छ । पछाडिबाट आन्दोलन उक्साउने र कसैको गोटी बनी दलाल नै सक्रिय भएको पनि हुन सक्छ ।

भदौ २३ गतेको आन्दोलन शान्तिपूर्ण थियो । जेनजी पुस्ताले गरेको आन्दोलन सही थियो तर सरकारले जुन दमनकारी नीति अपनायो, त्यसबाट १९ जनाको मृत्यु भयो । घाइते र आगजनीबाट मृत्यु हुनेको सङ्ख्या बढेर ७४ पुग्यो । आन्दोलन दुखदपूर्ण भयो । आन्दोलनमा घुसपैठ भयो । जेनजी प्रतिनिधिभन्दा पनि बिचमा पानी बाँड्ने र उपचार सहयोग गर्ने भन्ने नाममा आएका कतिपय एनजिओ सञ्चालन गरेका व्यक्ति हाबी भए । रातारात उमेर पुगेका व्यक्ति जेनजीको नाममा नेता बने । आन्दोलन हाइज्याक गरी जेनजीको हिरो बन्न कतिपय व्यक्ति सफल पनि भए ।
पहिलो दिन शान्तिपूर्ण र दोस्रो दिनको विध्वंसकारी आन्दोलनपछि देशमा नेपाली सेनाले कफ्र्यु लगायो । पहिला गठबन्धन सरकार गृहमन्त्रीले राजीनामा दिए, पछि प्रधानमन्त्री केपी ओलीले राजीनामा दिए । नेताहरू भागाभागको स्थिति सिर्जना भयो ।

तत्कालीन प्रधानमन्त्री र गृहमन्त्रीको राजीनामापछि उत्पन्न परिस्थितिमा राष्ट्रपतिले देशवासीको नाममा सम्बोधन गर्नुपर्ने थियो तर नेपाली सेना सक्रिय देखियो र सेनापतिले सम्बोधन गरे । यो गलत भएको थियो ।

अहिलेसम्मका आन्दोलनमध्ये दुर्गा प्रसाईंको राजावादी आन्दोलन र जेनजीको आन्दोलन उग्र देखियो यद्यपि जेनजीले शान्तिपूर्ण आन्दोलन गरेको तर आन्दोलनमा विभिन्न पार्टीको घुसपैठ भएको आरोप लगाएका छन् । प्रहरीमाथि आक्रमण गर्नु, हतियार लुट्नु, पोसाक खोस्नु, नाङ्गै बनाउनु र दौडाइदौडाइ मार्नु, प्रहरी कार्यलय तोडफोड र आगजनी गर्नु, १२ सय हतियार र ९८ हजार गोली लुटिनु प्रहरीको मनोबल गिराउने खालका गतिविधि आन्दोलनमा देखिए ।

संविधानले व्यक्तिगत सम्पत्ति वा राज्यको सम्पत्तिको रक्षा गर्ने काम नेपाली सेना र नेपाल प्रहरी प्रशासनको हुन्छ भन्ने मान्यता राख्दछ तर सेनाको आँखैअगाडि नेपालको इतिहास बोकेका सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत, संसद् भवन र राष्ट्रपति भवनमा दनदनी आगो सल्किँदा, भवन खरानीमा परिणत हुँदा पनि सेना मूकदर्शक बन्नु सेनाको कार्यमाथि प्रश्नचिह्न लागेको छ । व्यापारीको पसल लुट्नु, तोडफोड गर्नु, आगजनी गर्नु गलत देखिन्छ । यसबाट इतिहास मेटाउने गरी षड्यन्त्र गरेको सजिलै अनुमान गर्न सकिन्छ ।

गलत शासनका लागि सत्ताधारी नेतालाई कारबाही गर्नु सही थियो तर भौतिक संरचना जलाउने काम न्यायपूर्ण थिएन बरु सम्पत्ति जफत गरी राष्ट्रियकरण गर्नु उचित हुन्थ्यो । अनाहकमा स्वच्छ नीति वा छवि भएका पार्टीका पार्टी कार्यलय तोडफोड गर्नु, जलाउनुलाई सही मान्न सकिँदैन । लखन थापा, पुष्पलाललगायत ऐतिहासिक शालिक भत्काउनु सही थिएन । यस्ता घटनाले जेनजी आन्दोलनलाई घृणित बनाएको छ ।

सिंहदरबार जलिरहँदा काठमाडौँ महानगरपालिका र सेनाले आगो निभाउने प्रयत्न नगर्नु षड्यन्त्र हो कि भन्ने आधार देखिन्छ । राजपरिवारको नरसंहार सेनाको सुरक्षाघेराबिच भएको घटना सम्झिँदा यहाँ पनि षड्यन्त्र भएको हुन सक्ने सम्भावनालाई अस्वीकार गर्न नसक्ने स्थिति देखिन्छ ।

आन्दोलनको निहुँमा कारागार तोड्नु, जलाउनु र अपराधी भगाउनु कानुनसम्मत कुरा होइन् । आरोपी वा मुद्दा खेपेका हत्यारा भाग्दा वा छुट्दा फूलमाला लगाउने प्रवृत्ति सही हुन सक्दैन । आरोपीलाई प्रधानमन्त्री वा गृहमन्त्री वा कुनै पदभार दिने काम गलत हो । जनताबाट यस्तो माग गरिनु दुर्भाग्यपूर्ण कुरा हो ।

सङ्घीयताको प्रदेश खारेज हुनुपर्छ तर संविधान खारेजी भन्ने गलत धारणा ल्याउनु हुँदैन । अन्तरिम सरकार गठन गर्दा संसद्बाटै समाधान खोजिनुपथ्र्याे । जेनजीले माग पूरा गर्ने नाममा संसद् विघटन गरियो । त्यो गलत थियो । संसद्बाटै संविधान संशोधन गरेर जेनजीको टोली मन्त्रिमण्डलमा घुसाउन सक्नुपर्ने थियो तर त्यसो हुन सकेन । यो विषयमा जेनजी पुस्ताले सेनासँग होइन, राष्टपतिसँग बार्गेनिङ गर्नुपर्ने थियो ।

जेनजी आन्दोलनमा ठुलो क्षति र लुटपाटमा भएको छ । विध्वंसकारीलाई कारबाही नगर्ने र छानबिन आयोगको प्रतिवेदन पर्खने अहिलेको गृहमन्त्रालयको वक्तव्य खेदजनक छ । लुटपाट आगजनीमा संलग्न व्यक्तिलाई तुरुन्तै कारबाही चलाउनुपथ्र्याे तर त्यो हुन सकेन । यसले त्रासको वातावरण सिर्जना गरेको छ ।

जेनजीको भ्रष्टाचार, अनियमिता, बेथिती र सामाजिक सञ्जालप्रतिको प्रतिबन्ध विरुद्ध आन्दोलन थियो । तोडफोड, लुटपाट र आगजनी जेनजीको काम नभएको भन्ने सन्दर्भमा उच्चस्तरीय आयोग गठन गरी निष्पक्ष छानबिन गरी दोषीउपर कारबाही गरिनुपर्छ ।

अब देशले धेरै चुनौतीको सामना गर्नुपर्नेछ । राष्ट्रियता गम्भीर सङ्कटमा छ । जनताको जिउधनको सुरक्षा कमजोर हुँदै गइरहेको छ । युरोपियन युनियन र साम्राज्यवादी राष्ट्रले नेपालमाथि आँखा गाडिरहेका छन् । जेनजी आन्दोलन र त्यसपछि बनेको सरकारले पनि न्यायोचित काम गर्न सक्ने छैन । देशमा यस्तो गम्भीर सङ्कट पैदा भएको छ । यस्तो अवस्थामा भोलिको रोडम्याप कस्तो हुनुपर्छ भन्ने विषयमा छलफल हुनु जरुरी छ ।

देश आर्थिक र राजनीतिक रूपमा फेल हुँदै गइरहेको सन्दर्भमा अहिलेको आवश्यकता क्रान्तिकारी कम्युनिस्टको नेतृत्वमा सहकार्य नै देखिन्छ । संविधान, गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता, राष्ट्रियता, जनतन्त्र र जनजीविकाको पक्षमा उभिने शक्तिसँग तत्काल कार्यगत एकता गरी देशको जटिल समस्या समाधान गर्दै साम्राज्यवादी शक्तिलाइ परास्त गर्नुपर्छ ।