सुवास जिसी ##

मोहनविक्रम सिंहद्वारा लिखित ‘पेमा लामा प्रश्नोत्तरमाला’ को प्रथमपटक २०३० सालमा प्रकाशित भएको थियो । पछिल्लोपटक यसको पाँचौँ संस्करण प्रकाशित भएको छ ।

प्रथम भागमा कमल र पेमाको बिचमा संवाद रहेको छ । यो कृति मोहनविक्रम सिंह (एमबी) काठमाडौँको केन्द्रीय कारागारमा रहँदा जेलभित्र सँगै रहेका मुस्ताङका एकजना व्यक्ति पेमा लामासँग भेट हुन्छ । उनी एउटा ज्यानसम्बन्धी मुद्दामा गाउँका सामन्तले फसाएर जेलमा पुगेका थिए ।

जेलभित्र नै कैयौँ पार्टीका प्रशिक्षण र क्लास हुनुका साथै कयौैँ राजनैतिक गतिविधि हुन्थे । त्यही क्रममा पेमा लामालाई एमबीको गहिरो प्रभाव पऱ्यो । पेमाले सिंहसँग छलफल गर्न थाल्नुभयो । उहाँले मार्क्सवादी–लेनिनवादी दर्शन, पार्टी र क्रान्तिबारे अनेकौँ प्रश्न गर्नुहुन्थ्यो । एमबीले यसको जवाफ दिनुहुन्थ्यो । अन्ततः बुद्ध धर्मबाट प्रभावित पेमा लामा विस्तारै कम्युनिस्ट पार्टीबाट प्रभावित हुनुभयो । जेलभित्र नै पार्टीसदस्यताका लागि दर्खास्त दिनुभयो ।

१६ वर्षको जेलजीवनपछि पेमा लामा २०२७ सालमा मुस्ताङ फर्किनुभयो । मुस्ताङ गएपछि उहाँले त्यहाँ पार्टीको काम गर्ने निर्णय भएको थियो । पछि एमबी पनि जेलबाट छुट्नुभयो । पेमा लामा एमबीलाई भेट्न प्युठान पनि जानुभयो । मुस्ताङमा पार्टी र किसान सङ्घको सङ्गठन बनाउने योजना पनि बन्यो । दुःखको कुरो, प्युठानबाट फर्केको केही समयमा नै डायरियाका कारण उहाँको निधन भयो ।

एमबीको भनाइमा पेमा अन्यन्त इमानदार, कर्मठ र जुझारु व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो । उहाँ निकै सहयोगी, निस्वार्थी र सबैको आदरणीय हुनुहुन्थ्यो । उहाँ एउटा कम्युनिस्टमा हुनुपर्ने उच्च सर्वहारा दृष्टिकोण र क्रान्तिकारी स्प्रिटले लैस भएको व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो ।

उहाँको निधनपछि पार्टीलाई क्षति त भयो नै, उहाँप्रतिको आत्मीयताले एमबीलाई पनि गहिरो दु:ख भयो । उहाँप्रति सम्मान व्यक्त गर्न र सिङ्गो कम्युनिस्ट आन्दोलनका विविध प्रश्न र जिज्ञासा मेटाउने उद्देश्यले एमबीले यो प्रश्नोत्तरमाला उनै पेमा लामाप्रति समर्पित गरेर प्रकाशन गर्नुभयो ।

पहिलो भागमा कमल र पेमाबिचका २३८ ओटा प्रश्नोत्तर समावेश छन्, जसमा प्रायःजसो पेमाका प्रश्न छन् भने कमलले उत्तर दिएका छन् ।

प्रथम भागमा नौओटा परिच्छेद रहेका छन् । ती परिच्छेद खासगरी मार्क्सवादी दर्शन, कम्युनिस्ट आन्दोलन र राजनीतिसँग सम्बन्धित छन् । उल्लेखित विषयमा आधारित रहेर विभिन्न प्रश्नको निकै सरल, मौलिक, तथ्यपरक र मार्क्सवादी विद्यार्थीका प्रारम्भिक पाठकले सजिलै बुझ्ने गरी विषयवस्तुको प्रस्तुति दिइएको छ ।

पहिलो भागको पहिलो परिच्छेदमा समाजमा केही धनी र गरिब किन हुन्छ भन्ने अत्यन्त आधारभूत र महत्त्वपूर्ण प्रश्नबाट विषयको प्रारम्भ भएको छ । यस विषयमा लेखकले धनको स्रोत जमिन भएको र जमिनमा परिश्रम मिलेपछि त्यसको मूल्य हुने कुरा स्पष्ट गुर्नभएको छ । जमिन, हावा, पानी यी सबै प्रकृतिबाट निशुल्क प्राप्त हुन्छन् तर तीनमा मानवीय परिश्रमलाई मिसाइयो भने त्यो धनमा परिणत हुन्छ, सम्पत्ति बन्दछ । त्यसकारण मानवीय परिश्रम सबैभन्दा ठुलो धन हो ।

समाजमा गरिबले सबैभन्दा बढी परिश्रम गर्दछन् तर त्यसको ठिक उल्लो समाजमा परिश्रम गर्नेहरू गरिब हुन्छन् । उनीहरू भोको र आधा पेट खान्छन् तर मुठ्ठीभर व्यक्ति धनी हुन्छन् । त्यसको कारण हो, शोषण । कसैको परिश्रमको फललाई कुनै मूल्य नतिरी हरण गर्नु शोषण हो । शोषण गरेर नै अल्छी धनी बन्दछन्, गरिब सधैँ गरिब हुन्छ । समाजको उत्पत्तिदेखि नै यो विभेद जारी छ ।

हालै बुर्किना फासोका शासक इब्राहिमले एउटा महत्त्वपूर्ण भिडियोमा भनेका छन्– “बुर्किनाको सानले पेरिस चम्किन्छ तर त्यही सुनखानीमा काम गर्ने मजदुरको छोरा किन भोकले मर्छ ?” यसको कारण हो शोषण । लेखकले निकै सटिक रूपमा पहिलो परिच्छेदमा प्रश्नको उत्तरलाई प्रस्तुत गर्नुभएको छ ।

धर्मसम्बन्धी पेमा र कमलको संवादमा बढो वैज्ञानिक र तार्किक संवाद भएको छ । धर्मले हाम्रो आँखाको अगाडि भएको संसारलाई असत्य र मिथ्या भन्न लगाउँछ भने अर्कोतिर, उसले हुँदै नभएका परलोक, स्वर्ग र नर्कको कल्पनाले कसरी मानिसको मस्तिस्क भरिन्छ । जीवन जुन हामीले भोगिरहेका छौँ, त्यो अन्त्य र मृत्युपछि बल्ल जीवनको सुरुआत हुन्छ भन्नु निकै ठुलो शोषण हो । शोषकले गरिबले आफूमाथि भएको शोषण थाहा नपाउन् भनेर धर्मको नाममा डर, त्रास पैदा गरेर शोषण गरेका हुन्छन् । उनीहरूले सुरुमा जनतालाई ईश्वरको दासता स्वीकार गर्न लगाउने र जब ऊ एकपटक कसैको दासताका लागि अभ्यस्त भयो भने उसलाई जीवनभर आफ्ना अधिनमा राख्ने नियतले धनीले ईश्वरका कुरा गरेका छन् भन्ने शशक्त विचार राखिएको छ ।

शोषण कसरी सुरु हुन्छ भन्ने प्रश्नमा उक्त परिच्छेदले बढो सरल संवादमा उत्तर दिएको छ । आदिम समाजमा व्यक्तिगत सम्पत्ति थिएन र सबै काम सामूहिक हुन्थ्यो । श्रम सामूहिक भएपछि त्यसमा सामूहिक हक लाग्थ्यो र उपभोग पनि सामूहिक नै हुन्थ्यो । जब समाज अलिकति विकसित भयो, त्यसपछि समाजमा श्रमको विभाजन भयो । श्रमको विभाजनले मानिसको उत्पादनमा वृद्धि भयो, जब मानिसले आफूलाई चाहिनेभन्दा बढी कमाउन थाले । त्यसपछि नै शोषणको सुरुआत भयो । मिहिनेत गर्ने जनताले धेरै उत्पादन गर्ने भए, धनीहरूले ती उत्पादनमा कब्जा गरे र गरिबमाथि शोषण गर्न थाले ।

समाजको परिवर्तन उत्पादन प्रणालीमा आधारित रहन्छ । उत्पादन प्रणाली बदलिएपछि समाजको समृद्ध ढाँचामा परिर्वतन हुन्छ । दास युग, सामन्ती युग, पुँजीवादी युग र समाजवादी युग यी सबै युगमा उत्पादन शक्ति र उत्पादन सम्बन्ध फरक फरक हुन्छ । यसरी नै समाजमा परिवर्तन हुन्छ । जोसँग जीवन निर्वाहका कुनै साधन छैन, उनीहरू नै सर्वहारा हुन्छन् । पुँजीवादी कालमा नै उनीहरूमाथि व्यापक शोषण हुन्छ । पुँजीवादले राष्ट्रका सीमा छोडेर संसारभर शोषण गर्छ । त्यो नै साम्राज्यवाद हो । यो पुँजीवादको उत्कर्ष हो ।

शोषणबाट कसरी मुक्ति मिल्छ भन्ने पेमाको प्रश्नमा कमल भन्छन्– “प्रकृतिको नियम नै यस्तो छ कि कुनै पनि कुरा स्थिर रहन्न, त्यसमा निरन्तर परिवर्तन हुन्छ । दास युग पनि आफ्नो समयमा शक्तिशाली थियो । त्यो नाश भएर गयो । सबै शोषण वर्गले आआफ्नो व्यवस्था अमर छ भन्छन् तर आफूभन्दा पहिलेको व्यवस्था अन्त्य भएको बिर्सिन्छन् । हरेक व्यवस्थाको गर्भबाट अर्को व्यवस्था जन्मिन्छ । त्यसकारण शोषणको अन्त्य पनि अवश्य हुन्छ । सर्वहारा क्रान्तिले शोषणप्रधान व्यवस्थाको अन्त्य गर्दछ । त्यसका लागि शोषक वर्गलाई तिनीहरूको स्वार्थमाथि आउन नदिन सशस्त्र सङ्घर्ष अनिवार्य छ । मजदुर वर्ग समाजको क्रान्तिकारी वर्ग हो । त्यसकारण शोषणबाट मुक्त हुन सर्वहरा वर्गको विकास गर्नु जरुरी छ ।”

सन् १८१८ मा जर्मनीमा जन्मेका कार्ल मार्क्स र उनका सहयोद्धा एङ्गेल्सले सन् १८४८ मा कम्युनिस्ट घोषणापत्र लेखे । उनीहरूको सिद्धान्तलाई मार्क्सवाद भनिन्छ । मार्क्सले दुखको कारण पुँजीवादी व्यक्तिगत सम्पत्ति हो र त्यसलाई समाप्त पारेर मिहिनेतकस जनताको स्वामित्वमा सम्पत्ति रहने कुराले गरिबको मुक्ति मिल्छ भन्ने तथ्यको व्यवस्था गरे । यो नै समाजवाद हो ।

सन् १८४८ ताका नै विश्वमा कम्युनिस्ट आन्दोलनका धेरै ठुला सङ्घर्ष भए । खासगरी फ्रान्स, जर्मनी र युरोपका कैयौँ देशमा ठुला ठुला विद्रोह भए । ती विद्रोहले कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई थप उचाइमा पुरायो, जसको कारणले नै रुस र चीनमा क्रान्ति सफल भयो ।

कम्युनिस्ट आन्दोलनको समयमा कैयौँ आन्दोलनबाट विद्रोह असफल पनि भएका छन् । क्रान्ति एकैपल्ट र एकैनाशले सफल हुँदैन । त्यसका लागि लामो सङ्घर्ष, साधन र प्रयत्नको जरुरी हुन्छ । कैयौँ हार र असफलतापछि नै विजय मिल्छ । फ्रान्समा उतिबेलै कैयौँ ठुला क्रान्तिकारी आन्दोलन भएका थिए तर ती सबै सफल भएनन् । क्रान्तिमा होमिने साहस मात्र भएर पुग्दैन, उनीहरूमा हार र असफलतापछि पनि लामो समयसम्म निराश नभईकन लड्ने काम गर्ने र अघि बढ्ने धैर्यता चाहिन्छ ।

लेनिनको जीवनमा पनि कैयौँ हार भएका छन् । सन् १९०५ मा जारशाही विरुद्धको सशस्त्र विद्रोह असफल भएको थियो । पार्टीभित्रका अवसरवादी विरुद्ध पनि निर्मम सङ्घर्ष गर्नुपरेको थियो । त्यस प्रकारका अवसरवादी र खराब विचारका विरुद्ध सङ्घर्ष नगरी क्रान्ति सफल हुन सक्दैन । लेनिनले मेन्सेभिक विरुद्ध कठोर सङ्घर्षपछि नै सन् १९१७ मा रुसमा क्रान्ति सफल पारे । यो तथ्य उक्त खण्डमा बडो रोचक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको थियो ।

गुरिल्लायुद्धको प्रसङ्गमा कमलले पेमालाई गुरिल्ला भनेको वनको एउटा जनावर हो । त्यो बढी लडाकु हुन्छ । त्यसको चलाकीले धेरै दुस्मनका विरुद्ध थोरै लडाकुले गर्ने क्रान्तिकारी युद्ध हो भनेर स्पष्ट पारिएको छ । चीनमा माओको नेतृत्वमा भएको जनवादी क्रान्ति, उनको अमेरिकी साम्राज्यवाद विरुद्धको लडाइँ, भियतनामको युद्धबारे पनि चर्चा भएको छ ।

जनवादी क्रान्ति र प्रजातान्त्रिक क्रान्तिका सन्दर्भमा संवादमा पुँजीपति वर्गका दुईओटा विकल्प उठाइएको छ : या त उसले सर्वहारा वर्गको नेतृत्व स्वीकार गर्ने, या त साम्राज्यवादसित गठबन्धन गर्ने । पुँजीवादी प्रजातान्त्रिक क्रान्ति सफल पार्नु उसका लागि सम्भव हुन्न । यदि सर्वहरा वर्गको नेतृत्व स्वीकार गर्छ भने त्यो क्रान्तिको स्वरूप पुँजीवादी प्रजातान्त्रिक क्रान्ति नरहेर नयाँ जनवादी क्रान्ति हुन्छ । यसरी आजको युगमा क्रान्ति हुन्छ भने त्यो नयाँ जनवादी क्रान्ति हुन्छ, नत्र भने प्रजातान्त्रिक क्रान्ति नै हुन्न भन्ने विश्लेषण गरिएको छ ।

यसरी प्रथम भागमा लेखकले मार्क्सवाद र लेनिनवादका आधारभूत सिद्धान्तमाथि अत्यन्त सरल र सङ्क्षिप्त रूपले प्रकाश पार्न प्रयत्न गर्नुभएको छ ।

पुस्तकको दोस्रो भागमा गङ्गाधर र पेमाबिचको संवादको रूपबाट प्रस्तुत भएको छ ।

प्रश्नोत्तरमालामा प्रस्तुत पात्र गङ्गाधर पार्टीको चौथो महाधिवेशनबाट निर्वाचित केन्द्रीय वैकल्पिक सदस्य हुनुहुन्थ्यो । उहाँको घर अर्घाखाँची थियो । चौथो महाधिवेशनअघि न्युक्लसको तयारीमा पनि उहाँको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको थियो । उहाँ पनि पार्टीको अत्यन्त प्रतिभाशाली, कर्मठ र जुझारु कार्यकर्ता हुनुहुन्थ्यो । भारतको आसाम गएको बेला उहाँको निधन भयो । उहाँको निधनबाट पनि पार्टीलाई निकै नोक्सान भयो । उहाँको पार्टीप्रतिको प्रतिबद्धतालाई सम्मान गर्दे पेमा लामाको अर्को संस्करणमा पेमा र गङ्गाधरबिचको संवादका रूपमा एमबीले अर्को भाग थप गर्नुभयो ।

दोस्रो भागमा १४ ओटा परिच्छेद रहेका छन् भने त्यहाँ ४३८ ओटा प्रश्नोत्तर समावेश रहेका छन् । दोस्रो भागमा खासगरी मार्क्सवाद र लेनिनवादका मूलभूत सिद्धान्त उत्पादन, उपभोक्ता, श्रम, जमिन, अतिरिक्त श्रम, अतिरिक्त मूल्य, सुदखोरी, लगान, कृषिक्रान्ति र जनवादी क्रान्तिका विविध आयामबारे संवादको माध्यमबाट चर्चा गरिएको छ ।

पुस्तकमा एउटा सामन्तवादी देशमा एकातिर गरिब र भूमिहीन, किसानको समूह हुन्छ । उनीहरूले जमिनमा परिश्रम गर्दछन् तर उनीहरूसित जमिन हुन्न । अर्कातिर, यस्ता भूमिपति हुन्छन्, जसको साथमा जमिन हुन्छ तर त्यसमा तिनीहरूले जनवादी क्रान्तिको बाटोबाट सल्टो बनाउने अर्थात् टाउकोले टेकेको मानिसलाई खुट्टाले टेक्ने बनाउने कार्य नै जनवादी क्रान्ति हो भनेर स्पस्ट गरिएको छ । उत्पादनका साधन र परिश्रमबिचको विरोधाभासलाई समाधान गर्नु अर्थात् कृषिका क्षेत्रमा जनिम र परिश्रमलाई पुनः एकै ठाउँमा मिलाउनु कृषिक्रान्तिको उद्देश्य हो । त्यही कुरालाई संवादले सरलीकृत गरेको छ ।

जमिनको वितरण किसानको सामाजिक परिश्रमले निर्धारण गर्ने, शोषण, अन्याय र जबरजस्ती धनीले जम्मा पारेको जमिनको मालिक मिहिनेतकश किसान हुने कुरालाई सङ्क्षिप्त रूपमा चर्चा गरिएको छ, जसले जमिनमा परिश्रम गर्छ† पसिना बगाउँछ† रगत बगाउँछ† उही नै असली जमिनको हकदार हो । कसैको बाउबाजेले जोडेको अकुत सम्पत्तिलाई तिनीहरूको व्यक्तिगत सम्पत्ति र जमिनको असली हकदार मान्न नसकिने विषय उल्लेख छ । यसरी परिश्रम र मिहिनेतले नै जग्गामाथि किसानको स्वामित्व स्थापित हुन्छ । त्यो हक कसैले खोस्न सक्दैन । जमिन कसको, जोत्नेको अर्थ यही हो ।

उत्पादनका लागि तीन कुराको आवश्यकता हुन्छ : प्रथम परिश्रम, दोस्रो जमिन (वस्तु) र तेस्रो औजार । जतिञ्जेल एउटा किसानसँग दोस्रो र तेस्रो पक्ष अर्थात जमिन र औजार हुन्छ, त्यतिञ्जेल किसानको शोषण हुँदैन । उसले परिश्रम गर्छ† आफ्नो लागि उत्पादन गर्छ र जीविकोपार्जन गर्छ । जब किसानलाई जमिन र औजारबाट विमुख गरिन्छ, उससँग उत्पादनको कुनै सम्भावना रहँदैन ।

जब किसानले आफ्नो जीवननिर्वाहको लागि सामन्तकोमा पुग्नुपर्छ । उसले औजार र जमिनबापत अतिरिक्त परिश्रम गर्न लगाउँछ । जमिनबाट उत्पादन भएको अधिकांश भाग सामन्तले लैजान्छ र किसानमाथि शोषण हुन्छ ।

सामन्तले आफ्नो जमिनमा काम गराउनको लागि उनीहरूलाई गरिब आवश्यक हुन्छ । त्यसकारण सामन्तले समाजको ठुलो भागलाई गरिब बनाएर राख्छन् ताकि उनीहरूबाट न्यून मूल्यमा अतिरिक्त परिश्रम गराउन सकियोस् । यस प्रकारको षड्यन्त्र युगौँयुगबाट चलिआएको हो । यसका रूप बदलिन्छन् तर शोषण जारी रहन्छ ।

उत्पादनका साधनमाथिको शोषण वर्गको एकाधिकारले गर्दा नै मिहिनेतकश जनता अतिरिक्त परिश्रम गर्न बाध्य हुन्छन् । दास युगमा उत्पादनका साधन दासमालिकको स्वामित्वमा हुन्थे । सामन्ती युगमा सामन्तको स्वामित्व, पुँजीवादी युगमा पुँजीपतिको हातमा उत्पादन गर्नका लागि परिश्रम भएर मात्र पुग्दैन, परिश्रमका उत्पादनका वस्तु औजार र सङ्क्षेपमा उत्पादनका साधन अनिवार्य हुन्छन् । तिनीहरूमाथि शोषक वर्गको स्वामित्व हुन्छ । उनीहरूका लागि अतिरिक्त परिश्रम नगरी शोषण वर्गले मिहिनेतकश जनतालाई आफ्नो स्वमित्वमा भएका उत्पादनका साधनमा काम गर्न दिन्नन् । त्यसले गर्दा नै मिहिनेतकश जनता अतिरिक्त परिश्रम गर्न बाध्य हुन्छन । जनवादी क्रान्तिले नै यस प्रकारको सामन्ती र शोषक वर्गको स्वमित्व खतम गर्दछ र किसानलाई मुक्ति दिन्छ ।

सर्वहारा वर्गको नेतृत्वमा जनवादी अधिनायकत्व कायम भएपछि नै त्यस प्रकारको क्रान्तिकारी सत्ताअन्तर्गत नै विद्यमान भूव्यवस्थामा आमूल र क्रान्तिकारी परिवर्तन हुन सक्दछ । त्यस प्रकारको क्रान्तिकारी सत्ता निर्माण नहुँदा भूमिसुधारसम्बन्धी सबै कुरा धोका मात्र हुन्छन् । त्यसकारण जमिनमाथि जोत्नेको स्वामित्व र त्यसका लागि जनवादी अधिनायकत्व अर्थात् नयाँ जनवादी सरकार स्थापना गर्नका लागि प्रयत्न गर्न नै हाम्रो प्रधान र केन्द्रीय कार्य भएको कुरा दोस्रो भागले स्पष्ट गरेको छ ।

यसरी प्रस्तुत प्रश्नोत्तर माला एउटा साधारण तर असाधारण मार्क्सवादी दर्शनको उपज हो । यसले वास्तवमा क्रान्तिका उद्देश्य पूरा गर्नको लािग मदत पुऱ्याऊँ ।

(प्रगतिशील पाठक मञ्चद्वारा २०८२ असार ८ गते आयोजित भर्चुअल कार्यक्रममा प्रस्तुत नोटमाथि आधारित)