मोहनविक्रम सिंह ##

का. कमल कोइरालाको निधन भएकोमा हामीले उहाँप्रति श्रद्धाञ्जली प्रकट गर्दै उहाँको शोकसन्तप्त परिवारप्रति समवेदना प्रकट गर्दछौँ ।

उहाँ एउटा इमानदार कम्युनिस्ट हुनुहुन्थ्यो । उहाँ जीवनभरि नै त्यही रूपमा बाँच्नुभयो र त्यही प्रकारले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्ने प्रयत्न गर्नुभयो ।

उहाँसित मेरो धेरै लामो सम्बन्ध रहेको छ । नेपालका कम्युनिस्टमध्ये मेरो सबैभन्दा पहिलो सम्बन्ध उहाँसित नै भएको थियो । उहाँ प्रधानमन्त्री मातृकाप्रसाद कोइरालाको पुत्र हुनुहुन्थ्यो । मातृकाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री भएको बेलामा म प्रायःजसो उहाँको निवासमा जाने गर्दथेँ र त्यही बेला कमल कोइरालासित पनि परिचय भएको थियो । त्यो बेला पनि उहाँ कम्युनिस्ट हुनुहुन्थ्यो तर म अझै पार्टीमा सामेल भएको थिइनँ । २०१० सालमा मैले कम्युनिस्ट पार्टीमा प्रवेश गरेँ । २०१४ सालमा काठमाडौँको फोहरादरबारमा भएको पार्टीको द्वितीय महाधिवेशनमा उहाँ र म दुवै जना प्रतिनिधि थियौँ ।

२०१७ सालमा राजा महेन्द्रले बहुदलीय व्यवस्थालाई समाप्त गरेर निरङ्कुश शासन र पञ्चायती तानाशाही व्यवस्था कायम गरेपछि हाम्रो पार्टीको ऐतिहासिक दरभङ्गा प्लेनम भएको थियो । त्यो प्लेनममा का. निर्मल लामा, का. भरतमोहन, का. हिरण्यलाल आदि हामी सबैले डा. केशरजङ्ग रायमाझीको राजावादी लाइनका विरुद्ध र संविधानसभाको लाइनको पक्षमा सङ्घर्ष गरेका थियौँ । म पहिले तौलिहवामा गिरफ्तार भएको थिएँ र पछि मलाई कतिपय जेलमा हुँदै काठमाडौँको भद्रगोल जेलमा पुऱ्याइएको थियो । त्यो बेला कमल कोइराला पनि त्यही जेलमा हुनुहुन्थ्यो । त्यो बेला तृतीय महाधिवेशनद्वारा सम्पन्न केन्द्रीय कमिटीको विघटन भइसकेको थियो र पार्टी कैयौँ टुक्रामा विभाजित भइसकेको थियो ।

त्यो बेला भद्रगोल जेलमा पार्टीको करिब १५ जना साथीहरू एकैसाथ हुनुहुन्थ्यो, जसमा का. निर्मल लामा, का. भक्तबहादुर, का. गोविन्द ढुङ्गाना, का. बाबुकाजी गोसाई, का. सिन्धुनाथ प्याकुरेल आदि हुनुहुन्थ्यो । त्यो बेला हामीले पार्टीको त्यो बेलाको स्थितिको समग्र मूल्याङ्कन गरेर तीनओटा प्रस्ताव तयार पारेका थियौँ : माओत्सेतुङ विचारधाराबारे, जनक्रान्ति र संयुक्त मोर्चाबारे तथा कोअर्डिनेसनबारे । त्यही बैठकले नै पार्टीको इतिहासमा पहिलोपटक त्यो बेलासम्म पार्टीले अपनाएको नेपाली काङ्ग्रेसलाई राष्ट्रिय पुँजीपति वर्गको पार्टी र नयाँ जनवादी क्रान्तिको मिक्रशत्ति मान्ने विश्लेषणलाई बदलेर त्यसलाई राजासरह सामन्त, दलाल, नोकरशाही पुँजीपति वर्गको पार्टी तथा दुस्मन शक्ति मान्ने विश्लेषण गरेको थियो । त्यो बेला नै पार्टीले माओ विचारधारालाई मान्ने निर्णय पनि गरेको थियो । हामीले ती तीनओटै दस्तावेज जेलबाहिर पठाएका थियौँ । ती दस्तावेज अहिले उपलब्ध छैनन् ।

हामी जेलबाट छुटेपछि २०२८ साल मङ्सिर २० गते काठमाडौँमा भूमिगत रूपले पार्टीको एउटा भेला भयो र त्यसले एकीकृत पार्टीको निर्माणका लागि एउटा केन्द्रीय न्युक्लसको गठन गऱ्यो । त्यो न्युक्लसमा का. भरतमोहन अधिकारी र का. कमल कोइराला पनि हुनुहुन्थ्यो । न्युक्लसले २०३० सालको फागुनमा सिराहामा पार्टीको चौथो महाधिवेशन गर्ने निर्णय गरेको थियो । त्यो न्युक्लसमा चौथो महाधिवेशनमा पेस गर्नका लगि कैयौँ दस्तावेज तयार पारिएका थिए । ती दस्तावेजमा प्रस्तावित कैयौँ विचारहरू, मुख्यतः माओ विचारधारा र नेकाको नयाँ विश्लेषणसम्बन्धी विचारमा का. मनमोहनको मात्र मतभेद थियो र कमल कोइराला सहित हामी सबैका बिचमा सहमति थियो तर मनमोहन अधिकारीले महाधिवेशन गर्ने समाचार बाहिर लगिदिएपछि केन्द्रीय न्युक्लसको आकस्मिक बैठक सिराहामा बस्यो । त्यो बैठकले महाधिवेशनसम्बन्धी गोप्यतालाई भङ्ग गरिदिएको हुनाले मनमोहनजीलाई सर्वसम्मतिले पार्टीबाट निष्काशित गर्ने निर्णय गऱ्यो, जसमा भरतमोहन अधिकारी र कमल कोइरालाको पनि सहमति थियो । त्यो बैठकले नै २०३१ को असारमा बनारसमा पार्टीको चौथो महाधिवेशन गर्ने निर्णय गरेको थियो तर त्यो महाधिवेशनमा भरतमोहनजी र कमलजी दुवै जना उपस्थित हुनुभएन । त्यसपछि उहाँहरूसितको हाम्रो पार्टीको सम्बन्ध टुट्यो र पछि उहाँहरू दुवै जना एमालेमा सामेल हुनुभयो ।

कमलजी बेग्लै पार्टीमा भए पनि व्यक्तिगत रूपमा उहाँसित मेरो मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध रही नै रह्यो । काठमाडौँका कतिपय कार्यक्रममा उहाँसित प्रायशः मेरो भेट भइरह्यो । पछि उहाँ केही अस्वस्थ हुँदै जानुभयो । मैले उहाँको घरमा भेट्न जानका लागि कैयौँपल्ट फोन गरेँ । उहाँले एकपटक मलाई भेट्न म कहाँ आउने बताउनु भएको थियो तर उहाँ आउन सक्नुभएन । मैले पछि उहाँलाई भेट्न आउन कैयौँपल्ट फोन गरेँ तर फोन उठेन । मैले उहाँको घरको ठेगाना पत्ता लगाउन सकिनँ र उहाँलाई भेट्न जान पनि सकिनँ । भेट्न जाने विचार गर्दै थिएँ, अकस्मात् उहाँको मृत्यु भएको समाचार सुनेँ । त्यसबाट मलाई धेरै दुःख लागेको छ । खास गरेर उहाँलाई भेट्न जान नपाएकोमा र उहाँ सिडीबाट झर्दा लडेर अस्पतालमा भर्ना भएको समाचारसमेत थाहा नभएर उहाँको मृत्युपछि नै मलाई त्यो समाचार प्राप्त भएकोमा पनि मलाई धेरै दुःख लागेको छ । त्यो बेला स्टालिनसम्बन्धी एउटा अन्तर्राष्ट्रिय विचारगोष्ठीमा भाग लिन म विदेश गएको थिएँ । सायद त्यसैले पनि उहाँको दुर्घटना भएर अस्पतालमा भर्ना भएको समाचार मलाई प्राप्त नभएको हुन सक्छ । जे होस्, उहाँ पार्टीको मेरो सबभन्दा पुरानो र पहिलो परिचित मित्र हुनुहुन्थ्यो । पार्टीको इतिहासमा बेग्लाबेग्लै कालखण्डमा हामीले सँगसँगै काम वा सङ्घर्ष पनि गरेका थियौँ । उहाँको आकस्मिक र असामयिक मृत्युबाट मलाई धेरै नै दुःख लागेको छ ।

जे होस्, एकीकृत समाजवादी पार्टीको केन्द्रीय कार्यालयमा सम्पन्न उहाँको श्रद्धाञ्जली कार्यक्रममा म पुग्न पाएको थिएँ र त्यसको लागि मलाई सन्तोष लागेको छ । त्यो कार्यक्रमको पनि समाचार नपाएर उपस्थित हुन नपाएको भए मलाई धेरै दुःख लाग्ने थियो ।

अन्तमा, का. कमल कोइरालाप्रति पुनः हार्दिक श्रद्धाञ्जली ।