हेमलाल गौतम

सुन्दा सामान्य लाग्ने शब्द व्यवहारमा साँच्चिकै कष्टकर छ । सुन्दा त्यसको गहिराइ पहिचान हुँदैन तर प्रयोग या भोगाइमा मात्रै त्यसको गहिराइ महशुस हुन्छ । यसमा पनि तीन तर्क राख्न सकिन्छ : एक– जोसँग धनपैसा, अन्नबाली र अत्यावश्यक वस्तुको भण्डार गर्ने क्षमता छ, उसका लागि यो सुरुका केही समय सामान्य हुन्छ ।

जो खेतीकिसान गरेर आफ्नो जीवन चलाइरहेछ, उसका लागि यो औसतमा पर्दछ । जसको बाँच्ने सहारा पाखुरी मात्रै हुन्छ, उसका लागि यो भयङ्कर चुनौतीको विषय बन्दछ । यो लेखमा यसबाट पर्ने प्रभावका विषयमा नै आजको विषयवस्तुलाई केन्द्रित गरिने छ ।

१. जसको साथमा प्रशस्तै धनपैसा छ, उसका लागि यो लकडाउन रमाइलो, पारिवारिक, आरामदायी र मनोरञ्जनात्मक हुन्छ । ऊ रमाउँछ, खान्छ, पिउँछ, उसलाई त्यस्तो अभाव महशुस हुँदैन । किनकि ऊसँग सबै प्राप्त गर्ने माध्यम पैसा छ । कहिँ गएर तुरुन्तै ल्याउन सक्ने सवारी साधन छ । उसका लागि अरूले हेर्ने नजर फरक छ । ऊसँग शक्ति र रवाफ छ । ऊसँग अरूलाई प्रभाव पार्ने सबै कुरा छ । त्यसैले उसलाई यो लकडाउन खासै अप्ठेरो लाग्दैन वा देखिँदैन ।

२. जोसँग आफ्नो खेतबारी छ, आफैले उब्जाएको अन्नबाली र तरकारी छ, जोसँग वस्तुभाउ, पाखोपखेरो थोरै भए पनि छ, जो सधैँ घरधन्दा र खेतीकिसानीमा व्यतित छ, त्यसका लागि लकडाउन मझौला हुन्छ । अझै प्रभावशून्यप्रायः नै हुन्छ । किनकि उसलाई पेटका लागि त्यति ठुलो समस्या पर्दैन । किनकि उसको दिनचर्या हिजो, आज र भोलि प्रायः एकैनास हुन्छ ।

३. जो आफ्नो पाखुरीमा बाँच्छ र ऊ नै परिवारको सहारा पनि हुन्छ । त्यसका लागि लकडाउन एक दिन पनि निकै कष्टकर हुन्छ । ऊसँग बचत गरेको केही पनि हुँदैन । उसका सबै ढोका एकै दिनमा बन्द हुन्छन् । ऊभित्र एक प्रकारको त्रास पहिलो दिनमै आइसकेको हुन्छ । त्यो हो– भोलिको छाक कसरी टार्ने ।

यसले समाजलाई तीन भागमा सजिलै विभाजन गरेको देखाउँछ । हाम्रो देश नेपालमा कृषिको बाहुल्यता रहेको छ । सन् २०१८ को तथ्याङ्कलाई हेर्दा कुल जनसङ्ख्याको ६७ प्रतिशत जनताकृषिमा निर्भर छ । यसले पनि के देखाउँछ भने यो लकडाउनले यी किसानलाई खासै प्रभाव पार्दैन । उनीहरूको दैनिकीमा त्यति धेरै फेरबदल हुँदैन । भयो भने पनि त्यति छिटै हुँदैन, बरु यो पेसामा संलग्न जनसङ्ख्यामा अरू बढ्ने सम्भावना देखाउँछ ।

अझै अरू नयाँ प्रविधि र आधुनिकीकरण गरेर व्यावसायिक कृषिले बढावा पाउने सम्भावना पनि बढेर जाने देखिन्छ । तसर्थ सामान्य दिनचर्याका लागि कृषिमा निर्भर जनसङ्ख्यामा लकडाउन अभिसाप होइन, वरदान सावित हुन सक्छ । यो संसारभरिका किसानका लागि पनि सकारात्मक पक्ष हो ।

अर्कातिर, जोसँग हिजो थियो, आज छ, तर भोलि रित्तो बन्दै छ, उनीहरूको आम्दानीको श्रोतमा सङ्कुचन आउन थाल्दछ, यो लकडाउनको कारणले । यो कोरोना भाइरसको सङ्क्रमणको समस्या कहिलेसम्म रहने हो ? त्यो यकिन गर्न सकिने अवस्था छैन । अधिकांश राष्ट्रले यसको रोकथामका लागि सजिलो माध्यम लकडाउन र इमर्जेन्सी बनाएका छन् । यसको कारण ती मानिस जोसँग थियो, छ तर नहुन सक्दछको स्थिति पैदा हुन सक्छ ।

यसले समाज र अर्थतन्त्रमा के कति प्रभाव पार्दछ ? सहजै अनुमान गर्न सकिने छ । उनीहरूको खर्च गर्ने क्षमतामा ह्रास आउने छ । भोगविलासमा ह्रास आउने छ । इमान र सदाचारमा ह्रास आउने छ । आफ्नो सामाजिक मानसम्मान र प्रतिष्ठामा ह्रास आउने छ । यस्तै अवस्था केही समय चल्यो भने उनीहरूलाई पनि शून्य स्थानमा झार्न सक्ने छ ।

त्यस्तै दैनिक ज्यालादारीमा काम गर्ने श्रमिकको हकमा त झनै कठिन स्थिति सृजना हुन्छ । किनकि उनीहरूको रोजीरोटीको ढोका बन्द भई नै हाल्दछ । रोजगारी घट्ने या गुम्ने स्थिति आउँछ । उनीहरूको ज्याला तथा तलबमा कमी आउन थाल्दछ र बेरोजगारीको सङ्ख्या दिनानुदिन बढ्दै जान सक्दछ । यसले संसारैभरि प्रभाव पार्दछ । यसबाट छुटकारा पाउनका लागि बिस्तारै बिस्तारै मानिसले हरेक प्रयास, दुष्प्रयास दुबै बाटा रोज्दछन् । नकारात्मक सोच बढ्न थाल्दछन् । मनमा पीडा र कुण्ठा झन् बढेर जान्छ ।

आफ्नो र परिवारको पेटको पिरका कारण ऊ आफ्ना प्राप्तिका लडाइँमा हार्दै जान थाल्दछ र अप्रिय बाटो रोज्न पनि तयार हुन्छ । हरेक राज्यलाई यसको मूल्य धेरै महङ्गो पर्न आउँछ । नेपाल र नेपालीको कुरा गर्ने हो त झन् ठुलो समस्या आउन सक्छ । रेमिट्यान्सको आधारलाई राज्यको आयश्रोत बनाएको देश नेपालमा यो लकडाउन संसारैभरि भयो भने त्यसबाट उत्पन्न परिस्थितिका कारण ठुलो मूल्य चुकाउनुपर्दछ ।

तर नेपालको सन्दर्भमा यसबाट पर्ने प्रभावको आधारमा केही सकारात्मक अङ्कुरण पनि आउन सक्ने छन् । त्यो हो– अधिकांश पाखोबारी फेरि हराभरा भएर । फेरि कृषिले बढावा पाउने छ । गाउँले श्वास फेर्ने छ र आश्रित परिवारले आफ्ना सन्तानको माया पाउन थाल्ने छन् । फेरि खेतीबालीले गाउँबस्ती लटरम्म झुल्ने छ । यो नेपाल र नेपालजस्ता श्रम बाहिरिएका देशका लागि सुखद हुने छ ।

जसले आफ्नो देशको श्रमले नपुगेर श्रम आयात गरेका छन्, तिनीहरूका लागि यो लकडाउन अभिशाप हुने छ । भविष्यमा उसको श्रम गुम्ने छ । उसको व्यापार, व्यवसाय, उद्योगधन्दामा श्रमिकको माँग बढ्ने छ तर श्रमिकले गन्तब्य मोडिसकेका हुने छन् । यसले सम्पन गरिब र गरिब सम्पन्न बन्ने दिन आउन थाल्ने छ ।

यस्तै स्थिति रहँदै जाने हो भने फेरि सत्ताको स्वरूपमा परिवर्तन आउन थाल्ने छ र समाजको अन्तरसङ्घर्षमा बदलाव आउने छ । फेरि त्यहाँ राज्यसंयन्त्रको दुरूपयोग गरेर सृजित वातावरणलाई भत्काएर शासकले पुँजीपति र सामन्तको सेवामा लाग्न सक्ने छन् भने नयाँ स्थापित श्रमले आफ्नो मूल्य चुकाउनका लागि शक्ति सङ्घर्षलाई अझै सङ्गठित गरेर लैजान सक्ने छन् ।

यही स्थिति रहन गयो भने भन्न सकिँदैन, फेरि पेरिस कम्युन, अक्टोबर क्रान्ति र चिनियाँ क्रान्तिको पुनरावृत्ति हुँदैन भनेर । फेरि संसारमा श्रमिक वर्गको झण्डा फहरिन सक्ने छ, विश्वसामु ।

(लेखक जापान नेपाली एकता समाजका केन्द्रीय सदस्य हुनुहुन्छ)