दुर्गानाथ खरेल ##

द्वन्द्ववाद ग्रीस भाषाको डियालेगोबाट बनेको डाइलेग र त्यसबाट बनेको डाइलेक्टिस शब्दको नेपाली अनुवाद हो । डाइलगको अर्थ बहस र वादविवाद गर्नु वा पक्ष वा विपक्षमा विचार राख्नु हो । द्वन्द्व भनेको दुई पक्षमा हुने लडाइँ हो ।

द्वन्द्ववादले पदार्थ उदय र अन्तको आधारमा विकास भई पुरानो गुणात्मक अवस्थाबाट नयाँ गुणात्मक अवस्थामा सङ्क्रमण भइरहने सिलसिला हो भन्ने मान्दछ । विकासको मुख्य कारण आन्तरिक अन्तरविरोध भएकाले अन्तरविरोधको अध्ययनमा जोड दिन्छ । हरेक वस्तुको अस्तित्व उसको आफ्नै आधारमा होइन, त्यसको विरोधी पक्षको अस्तित्वसँग निर्भर रहेको, संलग्न भएको र त्यसैद्वारा निर्धारित भएको मानिन्छ ।

विश्व तयारी वस्तुको समष्टि होइन, प्रक्रिया, सम्बन्ध तथा सम्पर्कको समष्टि हो । निरन्तर नयाँ नयाँ अवस्था र नयाँ नयाँ स्थितिमा रूपान्तरण भइरहेको अवस्थामा हरेक वस्तु र हरेक घटना गइरहेका हुन्छन् भन्ने मान्यता द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको हो ।

द्वन्द्वात्मक दृष्टिकोण सधैँ परिस्थितिसापेक्ष हुन्छ । कुनै पनि घटना अथवा पदार्थको अवस्थाको बयान गर्न र व्याख्या गर्न बितेका र आउने दुवै अवस्थाको विचार गरिनुपर्छ । त्यो पहिल्यै घटिसकेको घटनाको परिणाम र पछि घट्ने घटनाको कारण पनि हो । यो व्यवहारको दर्शन हो ।

समाजवादका लागि हुने सङ्घर्ष व्यवहारसित अभिन्न रूपले सम्बन्धित छ । समाजवादको लागि गरिने व्यवहार सिद्धान्तअनुसार प्रयोग गरिएको हुनुपर्छ । द्वन्द्वात्मक भौतिकवादले पुँजीवादी समाजलाई समाप्त पारेर समाजवादी समाज निर्माण गर्ने नयाँ समाजवादी चेतना निर्माण गर्न बाटो देखाउँछ ।

परस्पर विरोधी पक्षबिचको अन्तरविरोधले परिवर्तन हुनुपर्ने आवश्यक परिस्थिति उपलब्ध गराउँछ । सामाजिक प्रकिया पुनरावृत्तिको प्रक्रिया होइन, त्यहाँ नयाँ नयाँ परिस्थिति, नयाँ नयाँ अवस्था र नयाँ नयाँ परिवर्तन भइरहन्छन् ।

अन्तरविरोध विपरीत तत्त्वको एकताबाट सुरु भएर सङ्घर्षबाट समाधान हुन्छ । द्वन्द्ववाद संसार र मानवीय विचार दुवैको गतिको सामान्य नियमको विज्ञान हो । द्वन्द्वात्मक दर्शन तल्लो स्तरबाट माथिल्लो स्तरमा अनन्त रूपले उकालो लाग्दै अस्तित्वमा आउने र बिलाएर जाने प्रक्रियाको मानव मष्तिष्कमा पर्ने प्रतिबिम्ब मात्र हो ।

प्रकृति र मानव जीवनको विकासमा मन्द गतिको क्रमश: र क्रमबद्ध विकास भइरहने र त्यसको साथसाथै छिटो छिटो क्रमहीन किसिमको फड्को (निरन्तरतामा तोड्न) अथवा क्रमभ·ता जस्ता भिन्नाभिन्नै प्रवृत्ति समावेश छन् । मात्रात्मक परिवर्तन र गुणात्मक फड्को एकार्काका परिपूरकको रूपमा गतिशील भइरहन्छन् । मात्रात्मक परिवर्तन नभइकन गुणात्मक परिवर्तन हुन्न । गुणात्मक परिवर्तन नभइकन नयाँ हुन्न । त्यसकारण दुवै परिवर्तन एकार्काको परिूरकको रूपमा गतिशील भइरहन्छन् ।

विकासको स्रोत प्रकृतिमा नै रहेको छ । प्रकृतिले द्वन्द्वात्मक तरिकाबाट आफ्नो काम अगाडि बढाइरहेको हुन्छ । संसारका सबै वस्तु व प्रकृयाभित्र परस्पर विरोधी पक्ष रहेका हुन्छन । कुनै पनि वस्तु वा घटना वा चिन्तनको एकतालाई विभाजन गरेर परस्पर विरोधी पक्षको जानकारी लिने र अन्तरविरोधको अवस्था बुझेर त्यसको गतिको जानकारी लिने नगर्दासम्म हामीले त्यो वस्तु वा घटनाबारे ज्ञान प्राप्त गर्न सक्दैनौँ । विरोधी पक्षको सङ्घर्ष नै विकासको मूल कारण हो । प्रकृति र मानव समाजको विकासमा निषेध र जन्मको प्रकृया निरन्तर र अन्तहीन रूपमा चल्दछ ।

निषेधको अर्थ पुरानोको ठाउँमा नयाँको स्थापना हो । पुरानामा भएको नकारात्मक पक्षको अस्वीकृति र सकारात्मक पक्षको संरक्षण हो । द्वन्द्ववादको उद्देश्य प्रकृति र समाजमा भइरहेका वास्तविक परिवर्तन र अन्तरसम्बन्धलाई पत्ता लगाउनुका साथै वस्तुका गति र अन्तरसम्बन्धलाई तिनीहरूको जन्म र मरणलाई समेत ख्याल गरेर सोच्नु हो । द्वन्द्ववादको विकासलाई अगाडि र माथितिरको गतिको रूपमा पुरानो गुणात्मक अवस्थाबाट नयाँ गुणात्मक अवस्थामा सङ्क्रमणको रूपमा सरलबाट जटिलतातिर निम्नस्तरबाट उच्च स्तरतिर सङ्क्रमणको रूपमा बुझ्दछ ।

उदित र विकसित भइरहेको नयाँप्रति हामीले सधैँ ध्यान दिनुपर्छ । पलविशेषमा अस्तित्ववान्लाई भन्दा अस्तित्वमा आइरहेकोलाई ध्यान दिने सिद्धान्त मात्रै क्रान्तिकारी व्यवहारका लागि सर्वोपरी महत्त्वको हुन्छ ।

पदार्थ र प्रक्रियामा परिवर्तन भइसकेको हुन्छ । चिन्तनमा पुरानो छाप रहिरहेको हुन्छ । त्यसैले वस्तुगत अवस्था र तर्कशास्त्रीबिच द्वन्द्व चलिरहन्छ ।

द्वन्द्ववादको सारतत्व वस्तु जुन रूपमा छ, त्यही रूपमा अध्ययन गर्ने हो । त्यसैलाई लेनिनले ठोस अवस्थाको ठोस विश्लेषण गर्नुपर्ने बताउनुभएको छ । क्रान्तिकारी व्यक्तिमा छुट्टाछुटै परिस्थितिको विश्लेषण गर्ने बौद्धिक क्षमता हुनैपर्छ । सर्वोपरी महत्त्वको कुरा वस्तुमा भएको अन्तरविरोधको कुरा ठोस रूपमा बुझ्न सक्नु हो । त्यसपछि मात्रै सङ्घर्षको तरिका र समस्या समाधानको उपाय निक्र्यौल गर्न सकिन्छ । वस्तु वा घटनाका निर्णायक महत्त्वका र सार्वभौम चरित्रका नियमलाई मूल नियम भनिन्छ । यिनीहरू प्रकृति जीवन, समाज र चिन्तन सबै क्षेत्रका लागि हुन्छन् । त्यसकारण यिनीहरूको महत्त्व बढी हुन्छ ।

सबै रूपका पदार्थमा परस्पर विरोधी पक्ष हुन्छन् । विरोधी पक्ष एकै ठाउँमा मिलेर बसेका हुन्छन् । विरोधी पक्षबिच एकताको अस्तित्व भएपछि सङ्घर्ष सुरु हुन्छ । हरेक वस्तुमा रहेको अन्तरविरोधी पक्षबिचको सङ्घर्ष नै विकासको मूल प्रेरक शक्ति हो ।

गति स्वयम् अन्तरविरोध हो भन्ने हेगेलको भनाइ हो । दर्शनको क्षेत्रमा द्वन्द्ववाद हेगेलको र भौतिकवाद फायरवाखको व्याख्या भए पनि अलग अलग अस्तित्वलाई एकीकृत रूप दिएर माक्र्स र एङ्गेल्सबाट आधुनिक दर्शन द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद सुरु भएको हो । हेगेलले संसारका हरेक चिज उत्पत्ति, परिवर्तन, विकास र विनाशको स्थितिबाट गुज्रन्छन्; जुनसुकै घटना प्रवाहबाट आफैले, आफूभित्रैबाट आफूलाई निधेष गर्ने शक्ति पैदा गर्छ पनि भने । फायरवाखले “मानिस प्रकृतिको सर्वोच्च सृष्टि भएकाले र प्रकृतिबाट अभिन्न प्राणी भएकाले दर्शनको केन्द्र मानिस नै बन्नुपर्छ† चेतना बाहिरी भौतिक संसारको केन्द्रीय प्रतिबिम्बसित घनिष्ट रूपले जोडिएको छ” भनेका थिए ।

एङ्गेल्सका अनुसार गतिका रूपहरू यान्त्रिक, भौतिक, रासायनिक, जैविक र सामाजिक हुन् । प्रकृति, जीवन, समाज, घटना र सम्पूर्ण संसारमा गतिबिनाको पदार्थ छैन र पदार्थबिनाको गति पनि हुन सक्दैन । गति पदार्थको सार्वभौम रूप हो । गतिले नै वस्तुको गुण, संरचना र अस्तित्वको स्वरूप निर्धारण गर्छ । संसारमा सबै घटना र प्रकृया आन्तरिक रूपले नै विरोधाभाषपूर्ण हुन्छन् ।

विकास भनेको पुरानोको पतन र नयाँको प्रादुर्भावको अनन्त प्रक्रिया हो । प्रगतिशील आफै नयाँ भएकाले पुरानोको ठाउँ लिदै जान्छ । द्वन्द्ववादको सारतत्त्व विरोधी पक्षको सङ्घर्ष हो । प्रतिपक्षको अन्तरविरोध बढ्दै जान्छ र त्यसैका कारण अन्तरविरोधमा परिणत हुन्छ ।

अन्तरविरोध बढ्दै गएर सङ्घर्ष चर्किन्छ । विकासको गतिले समाधान र निकास खोज्न थाल्छ । मित्र पक्षबिच सम्झौतामा र शत्रु पक्ष भए एउटाद्वारा अर्को निषेध भई त्यति बेलाको अन्तरविरोध टुङ्गिन्छ । अर्को झन् उच्च स्तरको अन्तरविरोध सुरु हुन्छ । यो क्रम चलिरहन्छ । वर्गीय अन्तरविरोध वर्ग रहेसम्म र प्रकृति विरोधको अन्तरविरोध अस्तित्व रहेसम्म चलिरहन्छ ।

समाजमा रहेको अन्तरविरोध सम्पन्न वर्ग र विपन्न वर्गबिचको अन्तरविरोध सबैभन्दा प्रमुख अन्तरविरोध हो । राज्यसत्ता र व्यवस्था सम्पन्न वर्गले विपन्न वर्गलाई काम गराउन र विद्रोह दबाउनका लागि हुन् । वर्गसचेत मजदुर किसानको विद्रोह दबाउन नसकेपछि मात्र आमूल परिवर्तन हुने हो । त्यो पनि आफ्नो वर्गले विरोधी वर्गलाई शासित बनाउन सक्ने वर्गीय चेतना, वर्गीय सङ्गठन, वर्गीय आन्दोलनका कारण हार भएपछिको प्रतिरोध दबाउन सक्ने अवस्थामा मात्रै आफ्नो वर्गीय शासन कायम रहन सक्छ । यही हो– सांस्कृतिक गतिविधि चल्ने द्वन्द्ववादी तरिका ।

भौतिक उत्पादन कार्यको विशेषता भएको मानव समाजको गति सामाजिक गति हो । आर्थिक, सामाजिक, वैचारिक र राजनीतिकलगायत सामाजिक जीवनका हरेक क्षेत्रमा नयाँ र पुराना तत्त्वबिचको सङ्घर्षबाट समाज विकासको गति अगाडि बढ्छ । द्वन्द्वात्मक भौतिकवादले विश्वलाई स्थिर र अपरिवर्तनशील नभई विकास र परिवर्तन भइरहने अवस्थामा छ भन्ने विश्लेषण गर्दछ ।

क्रमिक विकासको सिलसिला चल्दै गर्दा क्रमभङ्ग भई क्रमबद्धता टुट्नाले गुणात्मक फड्कोबाट आमूल परिवर्तन भएर नयाँको अस्तित्व सुरु हुने गरी विकास हुने मान्दछ । प्रकृतिका प्रकृयामा सधैँ नयाँ नयाँ पक्ष अगाडि आइरहन्छन् । त्यसलाई अन्तिम अङ्कसम्म पुर्‍याउन सकिन्न । सधैँ नयाँ पुराना उदीयमान मरणशील, क्रान्तिकारी प्रतिक्रान्तिकारी तत्त्व सामेल हुन्छन् ।

द्वन्द्वात्मक भौतिकवादका मुख्य नियम तीनओटा छन् :

(१) परस्पर विरोधी पक्षबिच एकता र सङ्घर्षको नियम

यो नियमलाई लेनिनले द्वन्द्ववादको सार र गुदी भनेका छन् भने माओले आधारभूत नियम भनेका छन् । विरोधी पक्षको एकता विरोधीको रूपमा हुन्छ । परस्पर विरोधी पक्षमा आकर्षण हुन्छ । चुम्बकमा उत्तरी र दक्षिणी दुई विरोधी ध्रुब बिच आकर्षण हुन्छ । महिला र पुरुष परस्पर विरोधी लिङ्गका मान्छेबिच आकर्षण र एकता भई वैवाहिक सम्बन्धमा बाँधिन्छन् । त्यस्तै किसिमले परस्पर विरोधी पक्षबिच एकता भएको हुन्छ । एकताको सूत्रमा एक भए पनि परस्पर विरोधी भएको हुनाले एकताको अस्तित्वमा सङ्घर्ष भएर गतिशील हुन्छन् ।

विरोधी पक्षको एकत्व विरोधीको रूपमा हुन्छ । एकार्कोमा आश्रित र सम्बन्धित हुन्छन् । विरोधी पक्षको अस्तित्व भएपछि सङ्घर्ष सुरु हुन्छ । त्यसैले सङ्घर्ष पदार्थ तथा चेतनाको विकासको मूल श्रोत हो । विरोधीको रूपमा सङ्घर्ष भएपछि एउटाको अधिनायकत्व हुन्छ भने अर्कोले दासत्व स्वीकार्नुपर्छ । सङ्घर्षको सिलसिलामा विरोधी पक्षमध्ये स्थिति फेरिएर अधिनायकत्व लागु गरेको शासितको अवस्थामा गएर दासत्व स्वीकार गर्नुपर्छ भने दासत्व स्वीकार गरेको पक्ष शासकमा परिवर्तन भई अधिनायकत्व लागु गर्छ । यसरी परिवर्तन र विकासको सिलसिला अगाडि बढिरहन्छ ।

सङ्घर्षको सिलसिलामा नयाँ नयाँ स्थितिको सामना गरिरहनुपर्दछ । नयाँ स्थितिमा नयाँ एकता कायम गर्दै जानुपर्छ । आफू शासक भएको हुँदाको स्थिति र शासित हुँदाको स्थिति दुवैमा सङ्घर्ष भने चलिरहेको र एकताको अस्तित्व रहिरहेको हुन्छ । नयाँ र पुरानो, शासक र शासित, उदीयमान र मरणासन्न हुँदै आमूल परिवर्तन हुने हो । सङ्घर्ष पदार्थ तथा चेतनाको विकासको मूल श्रोत हो । एकताको विभाजन र त्यसको विरोधी तत्त्वको ज्ञान नै द्वन्द्ववादको सार हो । मित्रशक्तिबिच एकता प्रधान र सङ्घर्ष गौण भए पनि अस्तित्वको लागि सङ्घर्ष प्रधान पक्ष हुन्छ ।

(२) मात्रात्मक र गुणात्मक परिवर्तनको नियम जुन

स्वभावले कुनै वस्तुलाई अन्य वस्तुबाट अलग्याएको हुन्छ । त्यसैलाई गुण भन्दछन् । प्रत्येक वस्तु निश्चित गुणको साथै परिमाणले पनि युक्त हुन्छन् । परिमाणले विकासको सार वा सघनता, आकार, आयतन आदिबाट चित्रण गरिन्छ । परिणाम र गुणमा एकत्व हुन्छ । गुणमा हुने परिवर्तनले वस्तुमा नै परिवर्तन आई त्यो अर्को वस्तु हुन्छ तर मात्राको परिवर्तनले वस्तुमा स्पष्ट परिवर्तन आउन्न । त्यसले गुणमा नै परिवर्तन गराउँछ, तब मात्रै वस्तुमा आमूल परिवर्तन भई नयाँ वस्तु बन्दछ । मात्रात्मक र गुणात्मक पक्षको निश्चित संयोगको उल्लङ्घनद्वारा वस्तु बदलिएर अर्को वस्तु हुन्छ । दुवै एकार्कामा परिवर्तनका पूरक हुन् । मात्रात्मक परिवर्तन नभइकन गुणात्मक परिवर्तन हुन सक्दैन र गुणात्मक परिवर्तन नभइकन त्यो वस्तु नयाँ वस्तुमा रूपान्तरण हुन सक्दैन । पुरानोबाट नयाँ हुने काम मात्रात्मक परिवर्तनको खुट्किलो पार गरेर मात्र सम्भव हुने भए पनि पुँजीवादबाट समाजवादमा रूपान्तरण हुने कुराको बनिबनाउ सीमा वा खुट्किलो हुन्न ।

समाजमा राजनैतिक चेतनास्तर उच्च बनाउँदै जाँदा आत्मगत र वस्तुगत, आन्तरिक र बाह्य परिस्थिति, राजनैतिक चेतनास्तर र सङ्घर्षको स्तर, सङ्गठन र अनुशासनको स्तर नेतृत्व र कार्यकर्ताको जनताका बिचको सम्बन्धको अवस्था आदि धेरै कुराको तालमेल आवश्यक पर्छ । यी सबै कुराको विचार गर्दा क्रान्ति र आमूल परिवर्तन दुई वर्षभित्र सम्पन्न हुन पनि वा दुई सय वर्ष लाग्न सक्छ ।

मात्रात्मक परिवर्तनको चरित्र मन्द र क्रमबद्ध हुन्छ भने गुणात्मक परिवर्तन क्रमहीन र फड्कोको रूपमा सम्पन्न हुन्छ । फड्को भनेको आमूल परिवर्तनको स्तर हो । क्रान्ति नयाँ समाजको प्रशव वेदना हो । साम्यवादमा वर्ग लोप हुने र प्रकृतिसँगको सङ्घर्ष मात्र हुने भएकाले अनन्तकालसम्म विकासको गति अगाडि बढ्ने र बढिरहने छ ।

(३) निषेधको निषेध नियम

पुरानोको आधारमा उत्पन्न भएको नयाँले पुरानोलाई विस्थापित गर्नुलाई नै निषेध भनिन्छ । निषेध भनेको आन्तरिक अन्तरविरोधको आधारमा पुरानोको विस्थापन हो । निषेध गर्दा सकारात्मक पक्षको संरक्षण गर्छ । विकासको चरित्र प्रगतिशील र बर्तुलाकार वृत्तमा सम्पन्न हुन्छ । उच्चतम स्तरमा निम्नतम स्तरका केही पक्ष र स्वभावको पुनरावृत्ति हुँदै रहन्छ ।