दुर्गानाथ खरेल ##

दार्शनिक चिन्तनको महत्त्वपूर्ण लक्षण ज्ञान प्राप्त गर्ने चाहना हो । त्यो ज्ञान र अज्ञानता, अन्धविश्वास र स्वतन्त्र चिन्तन, धर्म र विज्ञान आदिबिचको अन्तरविरोध हो । दर्शन वर्गीय दृष्टिकोणभन्दा अर्को हुन सक्दैन । दर्शनन आफ्नो समयको बौद्धिक सारतत्व र संस्कृतिको सजीव आत्मा हो । दर्शनको सामाजिक भूमिका र कार्यभार एउटा वर्गको आधारभूत हितलाई त्यही वर्गको स्वार्थअनुकूल संसार फेर्ने प्रयत्नलाई निर्देशक सिद्धान्त दिने हो ।

घटना र सामाजिक व्यवस्था समाजको निम्न अवस्थाबाट उच्च अवस्थातिर अगाडि बढिरहेको हुन्छ । मानव चेतना मानव समाजको इतिहाससँग सम्बन्धित भएकाले आदर्शवादी शक्तिको प्रभावमा रहने र भौतिकवादी हुन नसक्ने गर्दछ । वस्तुमा परिवर्तन भइसकेको हुन्छ । चिन्तनमा पुरानो छाप रहिरहने हुनाले दुवैबिच द्वन्द्व चलिरहन्छ । आदर्शवादमा विश्वासको मात्र र भौतिकवादमा विश्वास र प्रमाण दुवैको उपयोग गरिन्छ ।

मान्छेले मान्छेलाई हेर्ने र अन्तरविरोधलाई समाधान गर्ने निश्चित उद्देश्यसहितको परिवर्तन आवश्यक छ । विरोधी वर्गको अस्तित्व र विरोधी वर्गबिच एकता भएपछि मात्रै अन्तरविरोध सुरु भएर सङ्घर्ष भएपछि समाप्त हुन्छ । एउटा सङ्घर्षबाट समाप्त भएको अन्तरविरोध झन् उच्च स्तरमा खडा हुन्छ । विरोधी वर्ग रहेसम्म अन्तरविरोधको वर्गीय रूप पनि रहिरहन्छ ।

संसारको व्याख्या गर्नेभन्दा बदल्ने काम मुख्य हो । त्यसैले व्यावहारिक कृयाकलापको बढी महत्व हुन्छ । बाहिरी संसार र मानव चिन्तन दुवैमा परस्पर विरोधी पक्षबिच एकता भएको हुन्छ । सङ्घर्षको स्तर, विरोधी प्रवृत्तिको महसुस र सङ्घर्षको गतिअनुसार समाधान गर्ने उपाय निश्चित हुन्छ ।

पहिलेको गुणात्मक परिस्थितिबाट अर्को गुणात्मक परिस्थितिसम्मको सङ्क्रमणको नाम विकास हो । उदय र विकास भइरहेको नयाँ नै अजेय हो । वस्तुमा भएको अन्तरविरोधको नियमलाई ठोस रूपमा बुझ्न सक्नु सर्वोपरी महत्व हुन्छ ।

सामाजिक घटना र सामाजिक व्यवस्था समाजको निम्न अवस्थाबाट उच्च अवस्थातिर र साधारणबाट जटिल अवस्थातिर अघि बढिरहेका हुन्छन् । उदीयमान शक्तिले अस्तित्वलाई अगाडि बढाइरहेको हुन्छ । उदीयमान त्यही हो जसले भविष्यको प्रतिनिधित्व गर्छ । प्रत्येक जीवित शरीर भएको वस्तु कुनै समयमा जे हो, त्यो भन्दा भिन्न पनि हो । तर्कशास्त्र र द्वन्द्ववादबाहेक अरू परिवर्तन भइसकेका हुन्छन् । चिन्तनको विज्ञान पनि एउटा एतिहासिक विज्ञान हो । धेरै प्रयत्न गर्दा पनि अनियन्त्रित शक्ति, योजनाअनुसार सञ्चालित शक्तिभन्दा बढी शक्तिशाली भएका छन् ।

मान्छेले मान्छेलाई हेर्ने निश्चित विश्वदृष्टिकोणमा परिवर्तन गर्न आवश्यक छ । जुन परिस्थितिमा त्यहाँ विरोधी पक्षको स्थान रहेको छ, त्यसको आधारमा मात्रै त्यहाँ सङ्घर्षको स्वरूप निर्धारण हुन्छ । परस्पर विरोधी पक्षबिच एकता भएकाले अन्तरविरोध समाप्त भएर नयाँ रूपमा नयाँ अन्तरविरोध अगाडि बढ्ने सिलसिलामा सर्वहारा विश्वदृष्टिकोणले काम गर्दै जान्छ । पहिले घटेको घटनाको कारणले निश्चित ठाउँ, निश्चित अवस्था, निश्चित गति र निश्चित सामाजिक चेतनामा परिवर्तन भइसकेको हुन्छ । निरन्तर अगाडि बढिरहने पक्षले आत्मसात गरेको क्रान्तिकारी स्वरूप मात्रै सधैँ रहन्छ । परिवर्तनमा स्थायी मानिने वस्तु मात्र होइन, मानव मस्तिष्कमा पर्ने तिनीहरूको बिम्बमा पनि अगाडि बढेको अग्रगतिले आफ्ना लागि बाटो बनाउँछ ।

विश्वास पनि गर्ने, प्रमाण पनि जुट्ने भए मात्र सही ज्ञान हुन्छ । सही ज्ञानका आधारमा गरिने विश्लेषण सही हुन्छ । भौतिकवादी विश्वदृष्टिकोण बनाउन विश्वास र प्रमाण दुवैको उपयोग गरिन्छ । तथ्य र प्रमाणका साथ गरिएको विश्लेषण भौतिकवादी विश्लेषण हो ।

समाजमा व्यापक श्रम विभाजन भएको छ । त्यही श्रम विभाजनले गर्दा संसारका धेरै मान्छे आआफ्नो जिम्मा र क्षेत्रमा सीमित भएका छन् । मानवले मानवलाई हेर्ने र अन्तरविरोधलाई समाधान गर्न आवश्यक छ । स्वतन्त्रता आवश्यकताको अनुभूति हो । आफ्नो वर्गीय हैसियत आफूलाई जानकारी नभएसम्म आफ्नो मुक्तिका लागि गर्नुपर्ने कामको जानकारी हुन्न । विरोधी पक्षको स्थान रहेको परिस्थिति निश्चित भएपछि मात्रै सङ्घर्षको स्वरूप निर्धारण हुन्छ । विकासको निश्चित चरण निश्चित समय र निश्चित परिस्थितिको कारणले अस्तित्वमा आएको हो । कुनै पनि वस्तु अन्तिम निरपेक्ष र पूर्ण हुन सक्दैन । क्रान्तिकारी स्वरूप आफै निरपेक्ष हो ।

मानिसले भाववादी भएर ती प्रवृत्तिको अनुसरण र स्वीकार गर्नाको कारण आदर्शवादी शक्तिको प्रभावमा भएकाले र भौतिकवादी हुन नसकेकाले हो । प्रकृतिमा स्थायी प्रतीत हुने वस्त मात्र होइन मानसिक बिम्बमा पनि अग्रगतिले आफ्नो लागि बाटो बनाउँछ । मौलिक विचारलाई शब्दमा स्वीकार गर्नु एउटा र मामुली पक्ष हो । त्यसलाई व्यापक रूपमा प्रयोग गर्नु त्योभन्दा महत्त्वपूर्ण र कठिन काम हो । चिन्तनको विज्ञानमा परिणाम र लक्ष्य अनुरूपताको मापदण्डलाई हेर्दा सबैभन्दा विकसित पक्षमा समेत ठुलो अन्तर छ । माक्र्सवादी–लेनिनवादीले कम्युनिस्ट पार्टीका सदस्यमा क्रान्तिकारी सर्वहारा विश्वदृष्टिकोण बनाउन विशेष जोड दिन्छन् । एउटा क्रान्तिकारीको मुख्य गुण पार्टीको काममा निरन्तरता हो । मृत्युको दिनसम्म आफ्नो सैद्धान्तिक अवस्थामा दृढ रहेर मिहिनेतकश जनताको सेवामा अगाडि बढिरहने हो ।

कोही कम प्रतिशत कम्युनिस्ट भए पनि उसको दृष्टिकोणलाई उठाएर सकृय र अनुशासित पार्दै बढी प्रतिशतको कम्युनिस्ट बनाउन सकिन्छ र बनाउँदै जानुपर्छ । एउटा कम्युनिस्टले आफ्नो पार्टीजीवनमा र क्रान्तिकारी सङ्घर्षको दौरानमा कैयौँ प्रकारका बाधा कठिनाइको सामना गरिरहनुपर्छ । त्यस्तो कुनै अवस्थामा विचलित हुनुहुन्न । कम्युनिस्टमा क्रान्तिप्रति समर्पणको भावना हुनुपर्छ, तब मात्रै हजारौँ वर्षदेखि कायम रहेको शोषणप्रधान व्यवस्थालाई समाप्त पारेर साम्यवादी समाज स्थापना गर्न सकिन्छ ।

पार्टीका धेरै सदस्यहरू निम्नपुँजीवादी दृष्टिकोणसहित आएकाले सर्वहारा दृष्टिकोण अपनाउन कठिन हुन्छ । हाम्रो प्रयत्न बढीभन्दा बढी सर्वहारा विश्वदृष्टिकोण बनाउनमा र दिक्षित पार्नमा नै हुनुपर्छ । सर्वहाराले जीवन निर्वाहका सबै साधन गुमाइसकेर श्रमशक्ति मात्र बाँकी रहेको हुन्छ । गुमाउन हत्कडी र जित्न सके सबै संसार उसको हुन्छ । उनीहरू सामूहिक रूपले काम गर्न अभ्यस्त पनि हुन्छन् ।

निम्नपुँजीपति वर्गमा क्रान्तिकारी स्पिरिट र अनुशासन दुवैको कमी हुन्छ । व्यक्तिगत प्रकारका उत्पादन प्रणालीसित सम्बन्धित भएकाले उनीहरूको झुकाव व्यक्तिवादिता र अराजकतातिर नै बढी हुन्छ । व्यवहारमा जनवादलाई भन्दा केन्द्रीयतालाई पालना गर्न कठिन हुन्छ किनभने आफ्नो इच्छाका विपरीत भए पनि महाधिवेशन, केन्द्रीय समिति, उच्च समिति वा बहुमतको निर्णय मानेर काम गर्नुपर्ने हुन्छ । छलफलमा स्वतन्त्रताभन्दा काममा एकताको सिद्धान्त पालन गर्न कठिन हुन्छ ।

रुस र चीनमा भएका प्रतिक्रान्तिका घटनाले बताउँछ कि कम्युनिस्ट आन्दोलनमा विश्वदृष्टिकोणको प्रश्नको धेरै महत्त्व हुन्छ । सर्वहारा दृष्टिकोण सर्वहारा वर्गको विकसित रूप दुधबाट घिउ निस्के जस्तै रूप हो । एकातिर, पुँजीवादी प्रणालीबाट हुने विभिन्न लाभबाट बञ्चित हुने आशङ्का, अर्कोतिर पुँजीवादी विचारको असरले मजदुरमा गैरक्रान्तिकारी विचारले घर जमाउँछ । क्रान्तिकारी सिद्धान्त र भौतिक परिस्थिति दुवैले एकार्कोलाई प्रभावित पार्दछन् । त्यस्तै, वर्गीय चरित्र र विश्वदृष्टिकोण दुवैले पनि एकार्कालाई प्रभावित पार्दछन् ।

व्यक्तिगत सम्पत्तिवरिपरि नै सम्पूर्ण समाज, व्यवस्था, दर्शन, राजनीति, धर्म, नैतिकता आदि घुमिरहेका हुन्छन् । श्रमजीवी जनताले श्रम गरेर नै जीवन निर्वाह गर्नुपर्ने आवश्यकता हुन्छ । पेसेवर रूपमा नै क्रान्तिकारी बन्ने सम्भावना हुन्न । कोही चेतनशील अग्रगामी तत्त्व नै कम्युनिस्ट पार्टीमा सामेल हुन्छन् । उनीहरूमध्ये केही चुनिएका व्यक्ति मात्र पेसेवर क्रान्तिकारी बन्न सक्दछन् ।

विश्वदृष्टिकोण पनि कुनै स्थिर कुरा होइन । निम्नस्तरबाट उच्च क्रान्तिकारी अवस्थाबाट पलायन र पतनको दिशामा जाने दुवै प्रवृत्ति हुन सक्छन् । क्रान्तिकारी बनाइराख्ने हाम्रो प्रयत्न हुनुपर्छ । स्थिति जति प्रतिकूल भए पनि आफ्नो सैद्धान्तिक, राजनीतिक र सङ्गठनात्मक गतिविधिलाई अरू बढाएर कम्युनिस्ट आन्दोलन र समाजवाद विजय हुने कुरामा हामी विश्वस्त छौँ ।

सर्वहारा वर्गीय विश्वदृष्टिकोणको समस्या समाधान गर्न नसकेको अवस्थामा पार्टी पतनको दिशामा बढ्दै जान्छ । त्यसैले संशोधनवादी वा बुर्जुवा वर्गको पार्टीमा रूपान्तरण हुनबाट पार्टीलाई बचाउन र सङ्गठनात्मक रूपले विसर्जनको अवस्थाबाट बचाइराख्न प्रयत्न गर्नैपर्छ । सच्चा बोल्सेभिक पार्टीको हैसियतले वास्तविकतालाई कमजोरी स्वीकार गर्ने र विश्वदृष्टिकोण बदल्ने काममा उच्च प्रयत्न गर्नैपर्छ । यो समस्या पार्टीको क्रान्तिकारी भविष्य र अस्तित्व रक्षाका लागि आवश्यकता अहिले पनि खडा भएको छ । यो कवल सैद्धान्तिक काम मात्र होइन, हाम्रो व्यवहारसित घनिष्ट रूपमा जोडिएको प्रश्न हो । यसको प्रकृति एकातिर, वर्गसङ्घर्षको दौरानमा स्पष्ट हुँदै जान्छ भने अर्कोतिर, हाम्रो व्यवहारले पनि सही र क्रान्तिकारी रूप लिन सक्छ । यो हाम्रो दार्शनिक समझदारीसँग घनिष्ट रूपले जोडिएको हुन्छ । द्वन्द्वात्मक भौतिकवादलाई अँगाल्ने र अभिधूतवादी चिन्तनबाट बच्न सक्ने हुनुपर्छ । माक्र्सवादी–लेनिनवादी सिद्धान्त, समाज विज्ञान र वर्गसङ्घर्षका दौरानमा विकसित हुँदै जान्छ ।

देशमा सर्वहारा वर्गको विकास नभएकाले पार्टी सर्वहारा वर्गको हुने तर त्यसको सङ्गठनात्मक स्वरूप र चेतनाको प्रकृति निम्नपुँजीवादी हुनु अहिलेको समस्या हो । त्यसैले सर्वहारा वर्गको पार्टीका जिम्मेवारी पूरा गर्न असमर्थ बनाएको छ । त्यसको निराकरण सर्वहारा विश्वदृष्टिकोणको विकासपछि मात्र हुन्छ । यो हाम्रो जीवन र व्यवहार पार्टीका राजनीतिक र सङ्गठनात्मक क्रियाकलाप, आन्दोलन आदिसित घनिष्ट रूपले जोडिएको प्रश्न हो ।

कम्युनिस्ट पार्टी मिहिनेतकश जनताका सबैभन्दा अगाडि बढेका अग्रिम तत्त्वको राजनैतिक पार्टी हो । गैरसर्वहारा विश्वदृष्टिकोणका कारणले पार्टीको काममा पर्याप्त समय नदिने, व्यक्तिगत र पारिवारिक स्वार्थलाई प्राथमिकता दिने निष्कृय र पलायनको बाटो अँगाल्ने, जिम्मेवारी पूरा नगर्ने, राजनीतिकभन्दा व्यक्तिगत मित्रता, प्रतिष्ठा, लाभ, महत्त्वाकाङ्क्षा आदिद्वारा प्रेरित भएर काम गर्ने लक्षण देखा पर्दछन् । विश्वदृष्टिकोणका कारणले जनवर्गीय सङ्गठनभन्दा पार्टी सङ्गठनलाई गौण ठान्ने केन्द्रीय हितको तुलनामा इलाकीय हितमा जोड दिने आदि लक्षण पनि देखा पर्छन् ।

हामीले समस्याको गहिराइमा गएर समस्यालाई बुझ्ने प्रयत्न गर्दा व्यावहारिक कारणले भन्दा बढी चिन्तनको गैरक्रान्तिकारी स्वरूपले गर्दा नै काम गरेको हुन्छ । केन्द्र बलियो नभए सबै पार्टी कमजोर हुन्छ । त्यसबाट जनवर्गीय सङ्गठन र आन्दोलन कमजोर हुन्छ । आर्थिक र कार्यकर्ताको समस्या समाधान हुन्न । विश्वदृष्टिकोणसँग क्रान्तिकारी परिस्थिति निर्माण गर्न परिश्रम नगर्ने सशस्त्र सङ्घर्षको तीव्र आकाङ्क्षा राख्ने तर आफ्नो निरन्तरतामा ध्यान नदिने आदि लक्षण देखिन्छन् । सिद्धान्तको अध्ययनमा कमीले त्यस्तो हुन्छ ।
कम्युनिस्ट पार्टीले आफू नेतृत्वदायी भूमिकामा रहेर समाजवाद, साम्यवादको प्रचार गर्र्दै नयाँ जनवादी क्रान्तिको तयारी गर्ने गर्नुपर्छ ।

पार्टी, सङ्गठन, आन्दोलन र कार्यशैलीलाई क्रान्तिकारी रूप दिनका लागि कार्यकर्ताको चिन्तन र विश्वदृष्टिकोणमा गुणात्मक परिवर्तन नल्याइकन सम्भव छैन । पार्टीसदस्यको सर्वहाराकरणको प्रश्न विशुद्ध सैद्धान्तिक मात्र नभई तात्कालिक व्यवहार, आन्दोलन र सङ्गठनात्मक क्रियाकलाप सबैमा नकारात्क असर पारेको छ । पार्टीसदस्यको दृष्टिकोण, चिन्तन र चरित्रको सर्वहाराकरण अनि माक्र्सवादी–लेनिनवादी चेतना विकासको कार्य एउटा लामो दीर्घकालीन र जटिल कार्य हो । प्रत्येक सदस्य र पूरै पार्टीमा बढीभन्दा बढी सर्वहाराकरणको प्रयत्न गर्दै जानुपर्छ । उच्चस्तरमा सर्वहाराकरण जति बढ्दै जान्छ, त्यति नै पार्टीका कामप्रति स्पष्टता, दृढता स्थायित्व र निरन्तरता हुँदै जाने छ । दुस्मन र अवसरवादीको खतरासित जुध्ने र प्रतिरोध गर्ने क्षमताको विकास गर्ने, त्याग र बलिदानको स्पिरिटको विकास गर्ने, अनुशासन र जिम्मेवारीको भावना बढाउने सबै काम चिन्तन र चरित्रमा सर्वहाराकरण भएका व्यवहार हुन् ।