दुर्गानाथ खरेल ##
कम्युनिस्टहरू जनताका मान्छे हुन् । जनताको सुखलाई आफ्नो सुख र जनताको दु:खलाई आफ्नो दु:ख महसुस गर्ने मान्छे मात्र कम्युनिस्ट हुन सक्छन् । अर्को कुरा जनताको बिचमा काम गर्ने राजनैतिक चेतनास्तर उच्च भएका जनताका नेता कम्युनिस्ट पार्टीका सदस्य हुन् । जनताका नेता भनेको जनताको मन जित्न सक्ने भनेको हो । जनताको प्यारो मान्छे बन्ने भनेको पनि त्यही हो ।
जनताको चेतना प्रतिक्रियावादीको जस्तो हुन्छ । उनीहरू धर्म मान्छन्† ईश्वर मान्छन्† राजा मान्छन् र आफूलाई कुनै त्याग, बलिदान वा ठुलो काम गर्न नसक्ने शक्तिहीन मान्छन् । आफूले काम गर्छन् । त्यो कामको फल प्राप्त भयो भने ईश्वरले पूरा गरिदिएको भनेर ईश्वरलाई जस दिने काम गर्दछन् । फेरि पनि ईश्वरको नित्य पूजा गर्ने र आफ्नो सर्वेसर्वा त्यही अलौकिक शक्ति भएको मानेर जीवन बिताइरहेका हुन्छन् । धनी, सम्पन्नलाई उनीहरू धनी भएको शोषण गरेर भएको मान्दैनन् बरु ईश्वरले वरदान दिएका कारणले र अघिल्लो जुनीको कामको फल यो जुनीमा प्राप्त भएको मान्छन् ।

पार्टी जनताका अगुवाको समूह हो । जनतालाई पार्टीतिर फर्काउन गर्ने काम भनेको उनीहरूको राजनैतिक चेतनास्तर उच्च बनाउने नै हो । जनताको पिछडिएको राजनैतिक चेतनास्तरबाट फाइदा उठाउने काम नगर्ने मात्रै हो भने पनि जनतालाई सचेत र सङ्गठित बन्ने बनाउने काममा निकै ठुलो सहयोग पुग्दछ । हनुमान उड्न सक्ने क्षमता भएको भए पनि उड्ने काम नगर्ने जीव भएको तर ‘तिमी त वायुका छोरा हौँ, उड्न सक्छौ’ भनेपछि मात्र ‘ए हो र ! म उड्न सक्छु र !’ भनेर प्रयत्न गरेपछि उड्न सकेको कथा हामीले सुनेका छौँ । त्यसै गरेर जनतालाई आफूहरू इतिहासको निर्माता भएको स्मरण गराएपछि मात्र इतिहासको रचना गर्न सक्ने कुरा सही हो ।
जनता सडकमा नआएको भए दासव्यवस्था, सतिप्रथा, सामन्ती व्यवस्था, राणाशासन, पञ्चायती व्यवस्था, राजतन्त्रलगायत कुनै पनि व्यवस्था समाप्त हुने थिएनन् । ती व्यवस्था चल्न नसक्ने बनाउने भनेको नयाँ इतिहासको रचना गरेको नै हो । त्यही व्यवस्था रहेको भए जनताको अधिकार प्राप्त भएको अहिलेको अवस्था आउने थिएन । त्यत्ति हो कि अहिलेको प्राप्त अधिकार पनि जनताले प्रयोग गर्ने गरेको अवस्था छैन । प्राप्त अधिकारको प्रयोग गरेर नयाँ खोज्ने हो ।

दासले दासताको बन्धन तोडे तर नयाँ आफ्नो वर्गको इतिहास रचना गर्न सकेका भने होइनन् । त्यस क्रममा समाजमा परिवर्तन भयो तर मानव मानवबिच समानताको अर्थात् एउटा मान्छेले अर्को मान्छेलाई शोषण गर्ने र समाजमा असमानता बढाउने व्यवस्थाको अन्त्य गर्ने नयाँ इतिहासको रचना गर्न भने सकेका होइनन् ।

क्रामबेलको नेतृत्वमा बेलायतमा सामन्ती व्यवस्थाको अन्त्य गर्ने पनि जनता नै हुन् फेरि पनि ती जनताले समानताको इतिहास रचना गर्न भने सकेका होइनन् । त्यति मात्र कहाँ हो र ? व्यक्तिगत सम्पत्ति प्रथाको दस हजार वर्षको इतिहासमा शोषण झन् व्यवस्थित र उच्चस्तरमा स्तरोन्नति हुँदै गयो । शोषित वर्गले सतिप्रथा र छुवाछुत प्रथाको कलङ्क पनि धेरै पुस्तासम्म व्यहोरेर नै समाज अगाडि बढ्ने गरेको इतिहास साक्षी छ ।

सन् १८४८ फेब्रुअरीमा प्रकाशित भएको कम्युनिस्ट घोषणापत्रपछि मात्रै शोषित वर्गको मुक्तिसँगै समाजमा शोषण र शासन समाप्त पारेर राज्यसत्ता र शोषण नभएको समतामूलक समाजका लागि दस्तावेज समाजमा प्रवेश गरेको हो । त्यसपछिको राजनीतिक इतिहासमा समेत पुँजीवादी अधिनायकत्व कायम भइरहेको छ । पेरिस कम्युनको बहत्तर दिन, रुसको चालिस वर्ष र चीनको सत्ताइस वर्षको अनुभव मात्र समाजवादीहरूको इतिहासमा अङ्कित छ ।

प्राचीनकालमा दासव्यवस्था नभएको भए आधुनिक कालमा समाजवाद पनि हुने थिएन । दासव्यवस्थामा दासका मालिकलाई त सन्चै भएको थियो । मान्छे किन्न बेच्न पाइने, आफ्नो चित्तबुझ्दो काम नगरेको अवस्थामा मार्न पनि पाइने सबै अधिकार मालिकलाई सुरक्षित थियो । अप्ठेरो, अन्याय परेको दासहरूलाई हो । उनीहरूको सङ्गठित विरोध प्रदर्शन भएपछि र मालिकले त्यसलाई दबाउन नसकेपछि दासव्यवस्था समाप्त गर्नैपर्ने अवस्था आएको हो ।

हाम्रो देशमा राजालाई त सन्चै भएको थियो । जन्मको आधारमा सर्वेसर्वा अधिकार हुने कानुन थियो । जनताको चित्त नबुझेर उन्नाइस दिनसम्म सडकमा गएर गरेको जनताको आन्दोलन दबाउन नसकेपछि राजतन्त्र टिक्न नसकेर गणतन्त्र आएको हो ।
वर्तमान अवस्थाको गणतन्त्रमा न्याय र समानता नभएको महसुस गरेर छ महिनासम्म जनता सडकमा निस्केपछि शान्त पार्न नसकेको अवस्थामा जनवादी गणतन्त्र अवश्य आउने थियो तर जनतालाई अन्याय र शोषणको महसुस गराउन नसकेकै कारणले यो अन्याय र शोषणको व्यवस्था कायम रहेको छ ।

हामी जनताका मान्छे हौँ भने जनताको बहुमतले विजयी भएको नेतालाई नेता नस्वीकार्ने हामीसँग कुनै कारण छैन बरु जनता सचेत र सङ्गठित पार्न नसकेकै कारण जनताको पिछडिएको राजनैतिक चेतनास्तरबाट अवसरवादीले फाइदा उठाउने काम गर्छन् । हाम्रो कर्तव्य भनेको जनताको राजनैतिक चेतनास्तर उच्च बनाएर आफै सही र गलत राजनैतिक पार्टीलाई आफै छुट्टाउन सक्ने बनाउनु हो । त्यसका लागि राजनैतिक पार्टीले जनतालाई राजनीति सिकाउने, पढाउन र व्यावहारिक कामकारबाहीबाट आफैलाई जनताको मान्छे भएको प्रमाणित गराउने गर्नुपर्छ ।

राजनैतिक कार्यकर्ता जनताभन्दा उच्च राजनैतिक चेतना भएका मान्छे हुन् । उनीहरूको जीवनशैली जनताले नक्कल गरेरे जनता सचेत र सङ्गठित हुन सक्ने हुनुपर्छ । जनताले नक्कल गर्न नसक्ने काम गर्ने मान्छेसँग जनता हेलमेल गर्न सक्दैनन् । त्यसैले राजनैतिक कार्यकर्ताको व्यवहार सरल र जनताले नक्कल गर्न सक्ने भयो भने मात्रै जनता त्यो कार्यकर्ताको नजिक हुन्छ ।
राजनीतिमा सिद्धान्त पहिलो महत्त्वको, राजनैतिक लाइन दोस्रो महत्त्वको र सङ्गठन तेस्रो महत्त्वको हुन्छ । त्यो सिलसिला नमिलेको सङ्गठन अवसरवादीको झुन्ड हुन्छ ।

जनताका राजनैतिक चेतनास्तर उठाउने काम लगातार गरिरहनुपर्ने काम हो । मात्रात्मक परिवर्तन हुँदै गएर एउटा निश्चित स्तरमा पुगेपछि गुणात्मक फड्को मारेर नयाँ समाज बन्ने कुरा ९९ डिग्री सेल्सियस तापक्रम पुग्दासम्म पनि रहने र १०० डिग्री सेल्सियस पुग्दाबित्तिकै बाफ बन्ने जस्तै गरी नयाँ समाजवादी व्यवस्था आउँछ भन्ने कुरा हुँदैन । वस्तुगत र आत्मगत, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय, चेतनात्मक र सङ्गठनात्मक, आन्दोलनात्मक सबै अवस्था सही सही हुँदै गएको अवस्थामा क्रान्ति सम्पन्न हुन दुई वर्षको समय पर्याप्त हुन पनि सक्छ र सबै अवस्था अनुकूल नभएको अवस्थामा दुई सय वर्षको समय पनि पर्याप्त नहुन सक्छ । त्यसकारण क्रान्तिका कुरा गरेर आफू शासक बन्ने सपना देख्ने होइन कि आफू एउटा सच्चा देशभक्त र सम्पूर्ण संसारको असल नागरिक बन्ने न कोसिस गर्नुपर्छ किनभने साम्यवादी समाजमा शासक कोही पनि हुन्न† सबै नागरिक हुन्छन् । त्यसैले अहिलेदेखि नै क्रान्तिकारीहरूले गर्ने कोसिस भनेको असल नागरिक बन्नका लागि नै हो । वर्गीय समाजमा मात्रै आआफ्ना वर्गका उच्च तहका व्यक्ति नेताको रूपमा गणना गरिन्छन् । वर्गविहीन र शोषणविहीन समाजमा हुने भनेको नागरिक नै हो ।

जनताका बिचमा धेरै कमजोरी खराबी छन् । जनताका गन्तव्यलाई सही दिशानिर्देश गर्ने धेरै उच्च तहका खोज, अध्ययन, अनुसन्धान भएका छन् । अध्ययन, अनुसन्धान गरेर मानव समाजमा दस हजार वर्षपछि लागु हुन सक्ने वास्तविकता अहिले नै लिपिबद्ध भइसकेका पनि छन् । बाँकी रहेको काम बदल्ने हो । बदल्ने भनेको समाजमा भएका कमीकमजोरी हटाएर हो । समाजमा भएका कमीकमजोरी हटाएपछि समाज आफै बदलिएको अवस्थामा जान्छ । त्यो बदल्ने काम जहाँ जे जस्ता कमजोरी छन्, त्यहाँ तिनै कमजोरी हटाउने हो । भौतिक निर्माणमा भएका कमजोरी त्यहीँ हटाएर बदल्ने, शासनसत्तामा भएका कमजोरी शासनसत्ताबाट हटाउने र समाजमा भएका कमजोरी समाजबाटै हटाएर बदल्ने हो ।

सबै क्षेत्र र सबै विषयमा भएका कमजोरी एकल प्रयत्नले हटाएर बदल्न सकिन्न, सङ्गठित प्रयत्नबाट बदल्ने हो । त्यसका लागि आआफ्नो क्षेत्रमा आआफ्नो योगदान थप्दै जाने हो । कतिपय कमजोरी तुरुन्तै हटाएर बदल्ने प्रकृतिका छन् भने कतिपय खराबी हटाएर बदल्न धेरै पुस्ता लाग्ने प्रकृतिका छन् । त्यसकारण आफ्नो सम्पूर्ण क्षमता लगाउने हो ।

हाम्रो समाजमा भएको सबैभन्दा ठुलो कमजोरी र बदल्नैपर्ने कमजोरी मान्छेले मान्छेलाई शोषण गर्ने कमजोरी हो । मान्छे मान्छे आपसमा मिलेर सम्पूर्ण मान्छेको क्षमता प्रकृतिलाई बदल्नेमा लाग्नुपर्ने ठाउँमा मान्छेले मान्छेलाई शोषण गर्न धेरै ठुलो मान्छेको शक्ति प्रयोग भइरहेको छ । त्यो मानव समाजको सबैभन्दा ठुलो कमजोरी हो । त्यसैलाई बदलेर सम्पूर्ण मान्छेको शक्ति प्रकृतिलाई बदलेर मान्छेको हितमा लगाउन गर्ने योगदान सबैभन्दा ठुलो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण योगदान हो । त्यो भनेको राजनैतिक योगदान हो; त्यो भनेको सङ्गठनात्मक योगदान हो र त्यही योगदान भनेको समाजमा आमूल परिवर्तनको लागि थप्ने योगदान हो ।

प्रकृतिको सबैभन्दा उच्च जीव मान्छे हो । त्यस्तो उच्च जीव उच्च तहको पदार्थ दिमागसहित छ । त्यो मानव मस्तिष्कलाई प्रकृति विरुद्धको सङ्घर्षमा खर्च गर्नुपर्ने ठाउँमा व्यक्तिगत स्वामित्वमा उत्पादनका साधन थप्ने र नाफा कमाउने जस्ता तल्लो स्तरको निच काममा धेरै ठुला ठुला योग्यता, क्षमता खर्च भइरहेका छन् । लडाइँ र हत्याका प्रयत्न भइरहेका छन् । उक्त लडाइँलाई समाप्त गर्न पनि लडाइँ नै गर्नुपर्ने अवस्था छ । त्यसकारण वर्गीय शोषणबाट मुक्त हुन वर्गीय लडाइँ नगरी नहुने हुनाले सङ्गठित लडाइँ चाहिएको छ ।