का. विपुल ##

दलीय व्यवस्थामा जनप्रतिनिधि जनताबाट निर्वाचित हुन्छन् र अपवादबाहेक ती सबै जनप्रतिनिधि विभिन्न राजनीतिक दलका तर्फबाट आउने गर्दछन् । त्यसरी जनताबाट निर्वाचित भएपछि जनप्रतिनिधिले मुख्यत: जनताप्रतिको उत्तरदायित्व बहन गर्नुको साथै आफ्नो राजनीतिक सङ्गठनप्रति पनि उत्तरदायी रहनुपर्दछ ।

भ्रष्ट र अवसरवादी सङ्गठनबाट छनौट भई आएका जनप्रतिनिधिले जनतालाई केन्द्रमा काम राखेर काम गर्न सक्दैन । उनीहरू भ्रष्ट र अवसरवादी चरित्रबाट बढी निर्देशित हुने गर्दछन् । त्यसरी समाजमा भ्रष्टाचार र अनैतिकता एवम् अवसरवादी प्रवृत्तिको विस्तार हुँदै जान्छ । त्यसबाट समाज विषाक्त र धरासायी हुने कुरा निश्चित छ । भ्रष्टाचार हुने समाजमा कहिल्यै पनि शान्ति र समानता हुँदैन । समृद्धि पनि कहिल्यै आउँदैन ।

संसदीय व्यवस्थामा राजनीतिक सङ्गठनको सर्वोपरि महत्त्व हुन्छ । राजनीतिक सङ्गठनले राज्यव्यवस्थाको सञ्चालन गर्नुका साथै सरकार र संसद् निर्माण गर्दछन् । राजनीतिक सङ्गठनले जनताप्रति उत्तरदायी रहेर ती सबै काम सम्पन्न गर्नुपर्दछ । यदि उनीहरूले आफ्नो गुट र व्यक्तिगत स्वार्थलाई केन्द्रमा राखेर काम गर्न थाले भने उनीहरूले जनताप्रति उत्तरदायी रहने विशेषता गुमाउँछन् र त्यसरी उनीहरूबाट नै खराब राजनीतिक परिस्थिति निर्माण हुन पुग्दछ । त्यसैले राजनीतिक सङ्गठनले जनतालाई सर्वदा केन्द्रमा राखेर आफ्ना नीति र निर्णय गर्नुपर्दछ ।

जनप्रतिनिधि राजनीतिक दलसित सम्बन्धित राजनीतिक कार्यकर्ता हुन् । उनीहरूबाट व्यक्त हुने सम्पूर्ण व्यवहारको प्रभाव राजनीतिक सङ्गठनमा पर्दछ । राजनीतिक सङ्गठनको प्रभाव राज्यसत्तामा पर्दछ । त्यसरी राज्यसत्ता कस्तो हुने भन्ने कुरा राजनीतिक सङ्गठनको चरित्रमाथि भर पर्दछ । राजनीतिक सङ्गठन कस्तो बनाउने भन्ने कुरा जनताको राजनीतिक चेतनाले निर्धारण गर्दछ ।

जनताको राजनीतिक चेतना जति उच्च हुन्छ, त्यति नै देश र जनताप्रति उत्तरदायी रहने राजनीतिक सङ्गठनको शक्ति बलियो हुन्छ ।

जनताको राजनीतिक चेतनास्तर न्यून रहँदासम्म देशको राजनीतिक थिति राम्रो बन्न सक्दैन । व्यक्तिलाई ‘भगवान’ जस्तो मान्ने, पैसामा विक्री हुने, खानपानमा लिप्त हुने, हल्लाको पछाडि दौडिने चरित्र भएको जनताबाट राम्रा र देशभक्ति सङ्गठन निर्माण हुन सक्दैनन् ।

जनताले आफ्नो समस्याको समाधान आफैमा भएको कुरालाई नबुझ्नाले ‘भगवान’ पात्रको भर लिने प्रवृत्तिको बोलबाला बढ्दै जान्छ ।

त्यसरी ‘भगवान’ को खोजीमा हिँड्दा उनीहरूले हिटलर, मुसोलिन, नेपोलियन जस्ता पात्रलाई अस्तित्वमा ल्याएका थिए र अन्तमा तिनै पात्रबाट स्वयम् जनताले ग्याँस च्याम्बरको सिकार हुनुपरेको इतिहास पनि छ । त्यसैले अन्तिममा जनता निर्णायक शक्ति भए पनि सबै अवस्थाको राजनीतिक यात्रामा जनताले सही गरिरहेका हुन्छन् भन्ने हुँदैन । राजनीतिक सङ्गठनले ‘भगवान’ को खोजी गर्ने जनता र अवसरवादी कार्यकर्ताको उद्योग खोल्न थाले भने देशमा खराब स्थितिको आगमन हुन्छ । ‘भगवान’ को खोजी गर्ने जनताले ‘प्रसाद’ र ‘भगवान’ को अवतार खोज्छन् । त्यो तल्लो स्तरको राजनीतिक चेतना हो । अवसरवादी कार्यकर्ताले आफ्नो स्वार्थलाई जसरी पनि पूरा गर्ने दाउपेच गर्दछ । यो अत्यन्त भ्रष्टाचारी प्रवृत्ति हो । यसरी जनता र राजनीतिक नेतृत्व तहबाट नै सम्पूर्ण राज्यको राजनीतिक संस्कार गलत बाटोमा हिँड्न थाल्दछ ।

जनप्रतिनिधिले सामाजिक कल्याणको लागि आफूलाई समर्पित गर्ने कुरा सबैभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण छ तर कुनै जनप्रतिनिधिले त्यस प्रकारले काम गर्न कति बेला सामथ्र्य राख्दछ भन्ने कुरा उसको राजनीतिक सङ्गठनको आदर्शले निर्धारण गर्दछ । त्यसैले राजनीतिक सङ्गठनको आदर्श र उद्देश्य धेरै नै महत्त्वपूर्ण छ । राजनीतिक सङ्गठनको आदर्श एवम् उद्देश्य सुन्दर र स्वच्छ हुनु कल्याणकारी राज्यसत्ताका लागि आवश्यक छ । त्यस प्रकारको सङ्गठनले जनताको न्यून चेतना स्तरलाई उकास्नका लागि सधैँ प्रयत्न गरिरहनुपर्दछ ।

जनप्रतिनिधिले जनतालाई कार्यालय समयभित्र काममा पर्खाउनुपर्ने कुनै कारण छैन । जनप्रतिनिधिले जनतालाई स्वीकृति दिनुपर्ने कुरा तत्कालै हुनुपर्दछ तर लेनदेनसम्बन्धीका कागजमा राम्रोसँग अनुसन्धान गरेर मात्र त्यसलाई स्वीकृति दिने वा नदिने भनेर निर्णय गर्ने क्षमता राख्नुपर्दछ । विषयवस्तुको गम्भीरतालाई बुझ्न सक्नुपर्दछ । यदि त्यसो गर्न सकिएन भने पनि त्यसको कानुनी पक्ष के कस्तो छ भनेर सल्लाह लिनुपर्दछ र निर्णय गर्ने पक्षलाई जिम्मेवार बनाएर निर्णयको कदम उठाउनुपर्ने आवश्यकता हुन्छ । त्यो काम गर्न कुनै बिलम्ब गर्नुहुँदैन ।

जनताका समस्या धेरैजसो सामान्य र दैनिकी समस्यासँग जोडिएका हुन्छन् । तिनीहरूले कानुन र अख्तियारी आदेश वा कार्यलाई खास असर पार्दैनन् । त्यसैले ती काम गर्दा जनतालाई विलम्बमा पार्नु उपयुक्त हुँदैन । जनप्रतिनिधिले विषयवस्तुको गम्भीरतालाई राम्रोसँग ध्यान दिनुपर्दछ भनेको यही नै हो । लेनदेन वा आर्थिक अख्तियारी वा व्यवहारसम्बन्धीका विषय धेरै नै गम्भीर हुने गर्दछन् ।

ती विषयको सकारात्मक र नकारात्मक परिणामलाई केलाउन सक्नु वा त्यसो गर्न नसकेमा त्यसबारे गम्भीर अनुसन्धान गरेर ठोस निष्कर्षमा पुगेर निर्णयमा पुग्नु आवश्यक हुन्छ । यस प्रकारको कार्य गर्न जनप्रतिनिधि त्यति बेला मात्र समर्थ हुन्छ, जति बेला ऊ सही आदर्श र उद्देश्य बोकेको सङ्गठनको तर्फबाट निर्वाचित भएको हुन्छ अन्यथा त्यसबाट त्यो काम हुन सक्दैन ।

जनतासित प्रिय व्यवहार गर्नु जनप्रतिनिधिको काम हो । त्यसको अर्थ स्पष्ट, सीधा र छलकपटरहित व्यवहार गर्ने भनिएको हो ।

जनताले सधैँ स्पष्ट, सिधा र छलकपटरहित व्यवहारको अपेक्षा गर्दछन् । न्यून राजनीतिक चेतना स्तर भए पनि स्पष्ट र सिधा व्यवहार गर्ने जनताको प्रवृत्ति हुन्छ । छलकपट योजनाबद्ध हुन्छ र पछि बानी लाग्दै जाँदा त्यो प्रवृत्ति बन्न जान्छ तर सामान्य रूपमा जनता छलकपटरहित व्यवहारद्वारा व्यवहृत भइरहेका हुन्छन् ।

राजनीतिक दलबाहेक बाट छनौट हुने कुनै जनप्रतिनिधिको राजनीतिक व्यवस्थाका लागि खास महत्त्व हुँदैन । उनीहरू सामाजिक रूपमा राम्रा हुन सक्दछन् वा नहुन पनि सक्दछन् । विगतमा हत्याको आरोप लागेका, गुण्डागर्दी र डकैतमा सामेल भएका कतिपय व्यक्ति जनताबाट निर्वाचित भएका उदाहरण छन् । त्यसैले जनताबाट निर्वाचित हुने स्वतन्त्र व्यक्तिहरू राम्रा र नराम्रा दुबै हुन सक्दछन् तर तिनीहरूको राजनीतिक महत्त्व हुँदैन । राजनीतिक महत्त्व सङ्गठन र शक्तिले बोक्ने भएकाले स्वतन्त्र व्यक्तिको सामाजिक सुधारको कार्य तात्कालिक राहत भए पनि राज्यव्यवस्थाको स्थायी हल होइन । त्यसैले जनताले राजनीतिक सङ्गठनलाई सर्वोपरि स्थानमा राखेर नै राजनीतिक दृष्टिकोण बनाउनुपर्दछ ।

निष्कर्षमा यो भन्न सकिन्छ कि कुनै लोकतन्त्र, गणतन्त्र वा कुनै पनि व्यवस्था राजनीतिक सिद्धान्त र दर्शनमाथि आधारित हुन्छ । वर्तमान राजनीतिक व्यवस्थामा लोकतन्त्र, गणतन्त्र वा अन्य राजनीतिक व्यवस्थाप्र्रति आस्था जगाउने कार्य राजनीतिक सङ्गठनले नै गर्नुपर्छ ।

राजनीतिक सङ्गठनको व्यवहारलाई जनप्रतिनिधिले आफ्नो कार्यशैलीमा उतार्ने गर्नुपर्दछ । आफ्नो आस्थाको राजनीतिक सङ्गठनको उद्देश्यलाई कार्यान्वयन गर्नु भनेको त्यसको आस्था र उद्देश्यअनुरूप जनतासित व्यवहार गर्नु हो । उदाहरणका लागि राष्ट्रिय जनमोर्चाको छवि र उद्देश्य आम जनताका सामु स्पष्ट छ । त्यसको तर्फबाट निर्वाचित जनप्रतिनिधिले त्यसको छवि र उद्देश्यबमोजिम काम गर्न सकेमा भ्रष्टाचार, अनैतिक र अलोकतान्त्रिक भन्ने कुरा कहीँ पनि हुन सक्दैन तर पार्टीको त्यो छवि र उद्देश्यबाट विचलित भएपछि जे पनि घटना हुन सक्दछ । त्यसैले जनप्रतिनिधिले जनताका सामु प्रस्तुत गर्ने व्यवहार भनेको आफ्नो राजनीतिक सङ्गठनको हो । आफ्नो राजनीतिक सङ्गठनबाट अलग भएर कुनै जनप्रतिनिधिले काम गर्दछ भने प्रकारान्तरले ऊ आफ्नो राजनीतिक सङ्गठनको आस्थाबाट पर हट्नु हो ।

राजनीतिक सङ्गठन र जनप्रतिनिधिको अन्योन्याश्रित सम्बन्ध रहन्छ । त्यसलाई जनताका सामु पारदर्शी बनाएर जनप्रतिनिधिले पेस गर्न सक्नुपर्दछ । राजनीतिक सङ्गठन पनि देश र जनताप्रति स्पष्ट नीति अपनाउने शक्तिको रूपमा रहनुपर्दछ ।

(प्रस्तुत लेख का. विपुलले पार्टीका विभिन्न आन्तरिक प्रशिक्षणमा दिनुभएको मन्तव्यका मुख्य अंश हुन् । यसको सम्पादन का. रामप्रकाश पुरीले गर्नु भएको हो)