दुर्गानाथ खरेल ##

माक्र्सवादी दर्सनको भिन्न चरित्र भनेका दर्सनसहित सबै सामाजिक चेतनाको वर्गस्वभावलाई स्पष्ट रूपमा व्याख्या गर्नु हो । यसले आफ्नो विशेष र स्वतन्त्र कार्यभारलाई पुँजीवाद ढाल्ने सर्वहारा अधिनायकत्व निर्माण र सङ्गठित गर्ने तथा समाजवादी समाजको जग हाल्ने कार्यभारको अधिनस्त राख्दछ ।

आदर्शवादले चेतना, धारणा, कर्ता नै पृथ्वीमा अस्तित्ववान सबै कुराको श्रोत ठान्दछ । त्यसले प्रकृति समाज र वस्तुलाई द्वितीय र सहायक ठान्दछ । भौतिकवादले आत्माबाट स्वतन्त्र रहेको पदार्थको अस्तित्वलाई प्रथम मानेर आत्मालाई द्वितीय र गौण ठान्दछ ।

आदर्शवादको प्रथम अभिव्यक्ति जङ्गली मानवको अन्धविश्वास र अज्ञानताबाट आएको थियो । श्रमविभाजनको अरू विकासबाट समग्र र समावेशी रूपमा बौद्धिक श्रममा व्यक्तिको समर्पण आफैमा उदय भयो । उत्पादक शक्ति कमजोर हुने बेलासम्म विभाजन पूर्ण पृथक्ताको चरणमा पुग्दैन । सत्तारूढ वर्गले आफूलाई र उत्पीडित वर्गसँगको सम्बन्धलाई उलटपुलट भेषभूषामा परीक्षण गर्न थालेपछि आफ्नो अस्तित्वका लागि साधनसहित श्रमिकहरू पूर्ति गर्दछ । तिनीहरूले शारीरिक श्रमलाई घृणा गरेर आदर्शवादी धारणा विकास गरे ।

शारीरिक श्रम र बौद्धिक श्रमबिचको भेदलाई उन्मूलन गर्ने एक मात्र पूर्वशर्त भनेको आदर्शवादी दर्सनको उन्मूलन नै हो । आम चरित्र भएको अवधारणा र वैयक्तिक र विशिष्ट विशेषता भएको यथार्थता दुवै एकपटक पृथक् भएपछि वस्तुगत सत्यबाट टाढा हुन्छन् । विशेषलाई आमबाट अलग्याउनु, आम पनि रहेको विशेषलाई भुल्नु आदर्शवादीहरूको ग्रहण गर्ने तरिका हो ।

द्वन्द्वात्मक भौतिवादले भन्दछ कि पदार्थले विचारको सीमा निर्धारण गर्दछ । विचार सामाजिक, व्यवहारबाट आउँछ र त्यसैले व्यैयक्तिक व्यवहारलाई आकार दिन्छ । यही ज्ञानको एकता र क्रियान्वयनको सिद्धान्तले आदर्शवादलाई पराजित गर्न सक्दछ । आफ्नो गलत योजना सच्चाउँदै वस्तुगत संसारमा भौतिक प्रकृतिको सुनिश्चित बुझाइमा आधारित भएर मनोगत योजना बनाएपछि मात्र व्यक्ति सफल हुन्छ । वस्तुगत संसार नियमद्वारा सञ्चालित छ भन्ने तथ्य बुझ्दै जान्छ । धर्म र आदर्शवादको व्यर्थ भ्रम बुझेपछि मान्छेलाई भौतिकवादी निष्कर्षमा ल्याउँछ ।

मान्छेले व्यवहारको इतिहास, प्रकृतिसँग सङ्घर्षको इतिहास, वर्गसङ्घर्षको इतिहास र विज्ञानको इतिहास सँगसँगै समायोजित भएर जीवन र सङ्घर्षको आवश्यकतामा पदार्थको वास्तविकता जान्न सक्छ । उसले पदार्थका नियम पनि बुझ्न सक्दछ ।

मान्छेले भौतिकवादी दर्सनलाई पत्ता लगायो । सामाजिक उत्पादन जति उच्च रूपमा विकसित हुन्छ, त्यति नै ठुलो वर्गसङ्घर्षको विकास हुन्छ । प्रकृतिको रहस्यबाट अझै ठुलो वैज्ञानिक ज्ञान बढी रूपमा प्रकट हुन्छ । महान् विकास हुँदै जाँदा भौतिकवादी दर्सन पनि सुदृढ हुन्छ । मानिस क्रमश: प्रकृति र समाजको दोहोरो र अदम्य उत्पीडनबाट मुक्त हुन सक्छ ।

द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद सर्वहारा वर्गको क्रान्तिकारी हतियार हो । त्यसको आधारमा मष्तिष्क नयाँ अस्त्रले सुसज्जित हुने छ । द्वन्द्वात्मक भौतिकवादमा विश्वदृष्टिकोण र विधिशास्त्रको एकताबाट सर्वहारा वर्गले आफ्नो वरिपरिको जगत््को ज्ञान लिन सक्दछ । द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद ज्ञानशास्त्र र तर्कशास्त्र पनि हो । यसले जगत्बारे हाम्रो ज्ञानको उद्गम र विकासको विषयमा अध्ययन गर्छ । अस्तित्व र चिन्तनबिच सम्बन्धसम्बन्धी समस्याको समाधान भौतिकवादको प्रयोगद्वारा मात्र हुन्छ ।

प्रतिबिम्बनको सिद्धान्तमा अडिएर मात्र द्वन्द्ववादको तर्कशास्त्रको र ज्ञानशास्त्रको समस्या समाधान गर्न सकिन्छ । मानव समाजको सामाजिक व्यवहारको परिस्थिति नै भौतिक संसारको अस्तित्वको सर्वोत्तम प्रमाण हो । विश्व एकताको सिद्धान्तसँग विश्व विकासको सिद्धान्तको समायोजनले द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी विश्वदृष्टिकोणको सम्पूर्ण रूप देखाउँछ । पदार्थबाट अलग राखेर गतिबारे सोच्ने सिद्धान्त आधारभूत रूपले द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद विरोधी हुन् । क्रान्तिकारी वर्ग र लोकप्रिय जनसमुदायले जगत् विकासको सिद्धान्त ग्रहण गरेको परिणामस्वरूप समाज र जगत् रूपान्तरणको वकालत गर्छन् । उनीहरूको दर्सन द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी हो ।

पदार्थ रूपान्तरणको कारण बाहिरी होइन, भित्री हुन्छ । सर्वहारा वर्ग र सम्पूर्ण क्रान्तिकारीले विश्वदृष्टिकोणको वैज्ञानिक हतियार उठाउँछन् भने उनीहरू विश्वबोध गर्न योग्य भई रूपान्तरण पनि गर्ने र गर्न सक्ने छन् ।

लेनिनले भनेका छन्– विपरीतहरूको एकता शर्तबद्ध, अस्थायी, सङ्क्रमणकालीन र सापेक्ष हुन्छ । परस्पर समावेशी विपरीतको सङ्घर्ष विकास र गति जस्तै निरपेक्ष हुन्छ । सन्तुलन अस्थायी हुन्छ र निरन्तर ध्वंसले शासन गर्छ ।

व्यावहारिकता र मनोगतवाद विपरीतका एकता हुन् । दस हजार वर्षदेखि मनोगतवाद अहिलेसम्म अस्तित्वमै छ । दर्सनमा निरन्तर सङ्घर्ष रहेको छ । भौतिकवाद र आदर्शवाद, द्वन्द्ववाद र अभिधूतवाद विपरीतका एकता हुन् । एकलकाँटे दर्शनको कुरा गर्नेहरूले सयौँ फूल फुल्न देऊ भन्दा विषालु भनेर पात उखेल्न बिर्सन्छन् ।

माक्र्सवादका तीन सङ्घठक अङ्ग पुँजीवाद विरुद्धको सङ्घर्षबाट जन्मेका थिए । भौतिकवाद र आदर्शवादको सङ्घर्ष ब्रह्माण्ड हो । यो विधिशास्त्र द्वन्द्ववाद र अधिभूतवादबिचको सङ्घर्ष हो । यदि कसैले समाजवादको उपरी संरचना मर्ने छैन भन्छ भने त्यो माक्र्सवाद नभएर धार्मिक नशा हुने छ ।

द्वन्द्ववादको गुदी भनेर विपरीतहरू एकताको सिद्धान्तका रूपमा संश्लेषण गर्न सकिन्छ । एकता शर्तबद्ध, अस्थायी, सङ्क्रमणकालीन, सापेक्ष, परस्पर र समावेशी हुन्छ । अर्कोतिर, सङ्घर्ष विकास र गति जस्तै निरपेक्ष हुन्छ । त्यसकारण सन्तुलन अस्थायी र विध्वंशकारी हुन सक्ने हुनाले बितेका प्रत्येक दिनसहित पटक पटक सन्तुलन कायम गर्नु हाम्रो कर्तव्य हुन्छ । स्वतन्त्र चिन्तन नगुमाइकन अरूबाट सहयोग लिने गर्दा सम्पूर्ण चिजमा तुलनाको लागि दुई विधि प्रस्तुत गर्न आवश्यक छ, तब मात्र द्वन्द्ववाद, नत्र अभिधूतवाद हुन्छ ।

प्रधान अन्तरविरोध र द्वितीय अन्तरविरोध जस्तै सारग्रहण गर्ने र गौण मुद्दालाई प्रधान रूपमा लिने गल्ती नगर्ने गर्नुपर्छ । समस्याको परीक्षण गर्दा साररूप मूल प्रवृति कार्यदिशा विचार गर्न आवश्यक छ । देशमा समाजवाद निर्माण गर्ने अन्तर्राष्टिय रूपमा साम्राज्यवादको विरोध गर्ने र समाजवादी शिविरभित्र अन्तर्राष्ट्रियवादका लागि काम गर्नुपर्छ । यी तीन कार्यले कार्यदिशा निर्माण हुन्छ ।

अधिकारको लागि लडाइँ देशको समग्र स्वार्थबाट अघि बढ्छ, स्थानीय स्वार्थबाट होइन । स्वतन्त्रता केन्द्रबाट निर्देशित समुचित स्वतन्त्रता हो । त्यसलाई हस्तक्षेप भन्न मिल्दैन ।

सही विचार सामाजिक व्यवहारबाट आउँछ । तीन किसिमका सामाजिक व्यवहार हुन्छन् । पहिलो उत्पादनका लागि सङ्घर्ष हो । यो प्रकृति विरुद्धको सङ्घर्ष हो । व्यक्तिगत आवश्यकता पूरा गर्न उत्पादन कार्यमा सहभागी भई गर्ने सङ्घर्ष यो । यो सङ्घर्ष नगर्दा शोषण गर्नुपर्ने अथवा अरूको श्रम र पसिनामा आफूले अधिकार जमाउने बाटोतिर लागिन्छ ।

खाने, लाउने, बस्ने, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीका लागि गरिने र गर्नुपर्ने पहिलो काम पनि हो । हाम्रा आवश्यकता परिपूर्ति गर्न आफ्नो सहभागिता जनाएर उत्पादन धेरै गुणस्तरीय र स्वास्थ्यबद्र्धक बनाउन गरिने र गर्नैपर्ने उत्पादन सङ्घर्ष हो ।

दोस्रो वर्गसङ्घर्ष हो । यो मान्छेले मान्छेमाथि गर्ने शोषणका विरुद्ध शोषितले शोषकका विरुद्ध गर्ने सङ्घर्ष हो । समाजमा वर्गसङ्घर्षले सबैभन्दा बढी महत्त्व राख्दछ । सम्पन्न वर्गको वर्गसङ्घर्षको बलियो हतियार धर्म र राज्यसत्ता हुन् । शोषित वर्गका मान्छेले सम्पन्न वर्गको जस्तै धर्म र राज्यसत्तालाई आफ्नो हतियार स्वीकार गर्दा सम्पन्न वर्गका थोरै मान्छेको स्वार्थ रक्षा भएको छ । राज्यसत्ता सम्पूर्ण जनताको सङ्ख्या गिन्ती गर्दा जम्माजम्मी एक प्रतिशत मात्रै छ तर त्यो थोरै प्रतिशत र उनीहरूका थोरै पक्षपातीले धेरै पुस्तासम्म शोषित धेरै सङ्ख्याका जनतालाई शोषणको जालोभित्र राख्न सफल भएका छन् । जनताको सङ्गठित आन्दोलनको तुलनामा त्यो केही पनि होइन । सङ्गठित आन्दोलन उठ्न/उठाउन नसक्ने र असङ्गठित आन्दोलनलाई तितरबितर पार्ने भएकोले शोषणको जालो बलियो भएको छ ।

वर्गसङ्घर्ष वर्गले लड्ने लडाइँ हो । आफू शोषित भएको महसुस भएपछि मात्रै सङ्घर्षको थालनी हुन्छ । वर्गसङ्घर्ष सबैभन्दा पहिले विश्वदृष्टिकोणबाट सुरु भएर सङ्गठन गर्ने र आफू सङ्गठित भई विरोधी वर्गसँग सङ्घर्ष गर्ने काम हो । यसका पनि तीन रूप हुन्छन् : आर्थिक सङ्घर्ष, राजनैतिक सङ्घर्ष र वैचारिक सङ्घर्ष । राजनैतिक सङ्घर्ष सबैभन्दा उच्चस्तरको सङ्घर्ष हो र बाँकी दुईओटा सहयोगी सङ्घर्ष हुन् ।

राजनैतिक सङ्घर्ष राज्यसत्ता कब्जा गरेर वर्ग निर्मूल पार्ने गरी अगाडि बढाउने सङ्घर्ष हो । यसको उद्देश्य वर्गविहीन र शोषणविहीन समाज बनाउने भए पनि राजनैतिक सङ्गठनमा सिद्धान्त सबैभन्दा बढि महत्त्वको हुन्छ । दोस्रोमा राजनैतिक लाइनको महत्त्व हुन्छ र तेस्रोमा सङ्गठनको महत्त्व पर्दछ । पहिलो र दोस्रोको महत्त्वको ख्याल नगरी सङ्गठनलाई जोड दिँदा जनताको पिछडिएको राजनैतिक चेतनाबाट फाइदा उठाउने अवसरवादी काम हुन जान्छ ।

तेस्रो वैज्ञानिक प्रयोग हो । उत्पादन सङ्घर्षका वैज्ञानिक धेरै छन् । उत्पादनका क्षेत्रमा हजारौँ वैज्ञानिकले अनुसन्धान गरिरहेका र लाखौँले विभिन्न क्षेत्रमा प्रयोग गरिरहेका पनि छन् । वर्गसङ्घर्षका वैज्ञानिक भने पाँच जना मात्र छन् । वर्गसङ्घर्षका वैज्ञानिक माक्र्स, एङ्गेल्स, लेनिन, स्तालिन र माओत्सेतुङ हुन् । उनीहरूले वर्गसङ्घर्षको क्षेत्रमा अध्ययन र प्रयोग गरेर वर्गसङ्घर्षलाई अगाडि बढाउने काम गरे । माक्र्सवादको अस्तित्व स्थापना नहुँदासम्म माक्र्सवादमा विमति राख्ने र माक्र्सवाद र स्थापित मूल्यमान्यतामा परिपक्व किसिमले अस्तित्व जमाएपछि संशोधन गरेर आआफ्नो हिसाबले विकृत बनाउने पनि धेरै छन् । लेनिनले सर्वहारा अधिनायकत्वको थप अनुसन्धान र प्रयोग गरेपछि पनि संशोधनवादीको काम जारी रह्यो । एङ्गेल्सले र स्टालिनले माक्र्सवाद र लेनिनवादलाई पुष्टि गर्दै थप बलियो बनाए । माओत्सेतुङले लेनिनवादअन्तर्गत पुँजीवादको विकास भइनसकेको अवस्थामा जनताको अधिनायकत्व वा जनवादी अधिनायकत्वसमेतको अभ्यास गरेर त्यसलाई पनि समाजवादको एकाइको रूपमा पुष्टि गरे ।

यी पाँच जना वैज्ञानिकको अनुसन्धान र प्रयोगमा आइपरेका समस्याको समाधानको अध्ययन र समाजमा त्यसको प्रयोग गर्दै वर्गसङ्घर्षलाई अगाडि बढाउनु वर्तमान अवस्थाका क्रान्तिकारीको दायित्व हो । चारपाँच पुस्तासम्मको अनुसन्धान र प्रयोगलाई सजिलै जसलाई जसरी पनि नेता हुन परेको आवश्यकताले स्थापित अनुसन्धान फिका हुँदैन । वर्तमानका क्रान्तिकारीले ती अनुसन्धानको पुष्टि हुने गरी थप योगदान गर्ने समाज विज्ञानको अहिलेको क्रान्तिकारी नेतृत्वको जिम्माअन्तर्गत पर्ने वैज्ञानिक प्रयोग हो ।

माथि बयान गरिएका तीनओटा सङ्घर्ष र प्रयोगबाट सही विचार आउँछ । मानिसको सामाजिक अस्तित्वले उसको चिन्तन निर्धारित गर्छ ।

कम्युनिस्ट पार्टीको दर्शन सङ्घर्षको दर्शन हो । माक्र्सवादको विकास, सङ्घर्षद्वारा मात्र हुन सक्छ । यो विगत र वर्तमानका लागि मात्र होइन, भविष्यका लागि पनि सत्य हो । क्रान्ति भनेको उत्पादक शक्तिहरूको मुक्ति हो । दुई वर्ग, दुई बाटो र दुई कार्यदिशाबिचको सङ्घर्षमा सम्झौताका लागि निरपेक्ष रूपमा कुनै स्थान छैन । बढी हामीले समाजवादी अर्थतन्त्र निर्माण गरेनौँ भने हाम्रो सर्वहारा अधिनायकत्व पनि पुँजीवादी, प्रतिक्रियावादी र फासिवादी अधिनायकत्व हुने छ ।

सामान्यत: उत्पादक शक्ति व्यवहार र आर्थिक आधारले प्रधान र निर्णायक भूमिका खेल्दछ । खास परिस्थितिमा उत्पादन सम्बन्ध सिद्धान्त र उपरी संरचन जस्ता पक्षले पनि स्वयम् प्रधान र निर्णायक भूमिका खेल्दछ । क्रान्तिकारी रूपान्तरणको अवधिमा उत्पादन सम्बन्ध र उपरी संरचनाले उत्पादक शक्ति र आर्थिक आधारसहित प्रधान र निर्णायक भूमिका खेल्दछ । पहिलो कुरा जनचेतना तयार गर्ने, राज्यसत्ता कब्जा गर्ने, त्यसपछिको प्रश्न समाधान गर्ने अनि उत्पादक शक्तिले बृहत्तर विकास गर्ने प्रश्न आउँछ । यो क्रान्तिकारी आम नियम हो ।

उत्पादन प्रणालीमा सबैभन्दा सकृय र क्रान्तिकारी तत्त्व श्रमजीवी हुन्छन् । सामाजिक विकास उत्पादक शक्तिको बृद्धिका साथ अविचलित रूपमा सुरु हुन्छ । अन्तरविरोधहरू अनिवार्य रूपले दुई वर्ग, दुई माग र दुई कार्यदिशाबिच सङ्घर्षमा अभिव्यक्त हुन्छन् । उन्नत समाजवादी व्यवस्था र पिछडिएको उत्पादक शक्ति बिचअन्तरविरोध अस्तित्वमा छैन ।