नेपालगञ्ज । बैजनाथ गाउँपालिका–४ पिपलडाँडाका सुनिता परियारको विवाह भएको १२ वर्ष भयो । छिन्चु माइतीघर भएकी उहाँको बैजनाथ–४ का रामबहादुर थापासँग भागीविवाह भएको थियो । उहाँको अहिलेसम्म न विवाह दर्ता बनेको छ, न त बालबच्चाको जन्मदर्ता नै ।

विवाह भएदेखि पति र घरपरिवारले दलित समुदायको बुहारी भित्र्याएको भन्दै हेला गर्दै आएको सुनिताले बताउनुभयो ।

तीन सन्तानकी आमा सुनिताका दुई छोरी र एक छोरा छन् । तीनै जनाको जन्मदर्ता बनेको छैन । सामान्यदेखि घरको पूजाआजा र अन्य काममा समेत विभेद गर्दै आएको उनीको भनाइ छ ।

‘विवाह गरेको दिनदेखि अहिलेसम्म पीडाबाहेक कुनै दिन सुख आएन’ सुनिताले भन्नुभयो– ‘अहिले घर न घाटको भएकी छु । पतिलाई घरपरिवारले अन्यत्र भगाएका छन् । आफू भने छोराछोरीको जोहो कसरी टार्ने भन्ने पिर छ ।’

सुनिता अहिले राँझास्थित आफ्नो दिदीसँग बस्दै आइरहनुभएको छ ।

‘पतिले घर छाडेपछि म दिदीसँगै बस्दै आएकी छु । उहाँसँगै मिलेर काम गर्छु । सुखदु:ख पोख्ने गर्छु’ उहाँले भन्नुभयो– ‘मेरो त यस्तै हो, छोराछोरीको चिन्ताले सताउँछ । विवाहदर्ता भएको भए विदेश गएर पनि कमाउन सकिन्थ्यो तर विवाहदर्ता बनाउन पति र घरपरिवार राजी छैनन् । पाएको काम पनि गर्न सकिएको छैन ।’

अन्तरजातीय विवाहले गर्दा विवाहदर्ता, नागरिकता र बच्चाको जन्मदर्ता बनाउन घरपरिवारले कहिले पनि सहयोग नगरेको सुनिताले बताउनुभयो ।

‘वडा कार्यालय, इलाका प्रहरी कार्यालय कोहलपुर र बैजनाथ गाउँपालिका धाउँदाधाउँदै हारेस खाइसकँे, कतैबाट आश्वासन आएन’ उहाँले भन्नुभयो– ‘जहाँ जाँदा पनि पति ल्याउन भन्छन्, सम्पर्कमै नभएको पति कहाँबाट खोजेर ल्याउने ? भन्दै घर फर्किनुहुन्छ ।’

सुनिताका आमा विष्णु परियारले सानो उमेरमै मन पराएर अन्तरजातीय बिहे गर्दा छोरीले दु:ख पाइरहेको पीडा सुनाउनुभयो ।

‘बिहे गरेदेखि नै छोरीको दु:ख देखेर घरमा शान्तिको महसुस कहिल्यै भएन’ उहाँले भन्नुभयो– ‘छोरीको पीडा देखेर उराठ लाग्छ, सधैँ चिन्ताले सताइरहन्छ । यसको विवाहदर्ता बन्यो र नातिनातिनीको जन्मदर्ता बनेको हेर्न इच्छा छ ।’

सुनिताले बिहे गरेदेखि सुनिताका पति र सासूससुराले विवाद मात्र सिर्जना गरेको आमा विष्णुले बताउनुभयो । सुनिताको माइतमा कोही मर्दापर्दा पनि आउँदैनन् भन्दै आमा विष्णु पछ्यौैराले मुख छोपेर भक्कानिनुभयो । उहाँका अनुसार बोल्दा पनि होच्याएर बोल्ने । अपशब्द प्रयोग गरेर बोल्ने गरेको उहाँको भनाइ छ । सुनिताको दु:ख देखेर नङ्गा परियारले सकेको सहयोग गर्दै आइरहनुभएको छ । दिदीको पनि सुनिताको भन्दा त कम पीडा छैन तर पनि सुखदु:ख जे जस्तो भए पनि बाँडीचुडी खाउँला भनेर उहाँहरूसँगै बस्दै आएका छन् ।

‘बहिनीको दु:ख देखेर दया लागेर आउँछ । सुनिताको पति खोज्न हरसम्भव प्रयास गर्दा पनि भेट्टाउन सकिरहेका छैनौँ’ नङ्गाले भन्नुभयो– ‘ज्वाइँलाई लुकाउन घरपरिवारको ठुलो हात छ तर पनि हामीलाई कानुनमाथि विश्वास छ । एक दिन त मेरी बहिनी र यसका बच्चाले पक्कै न्याय पाउनेछन् ।’

बैजनाथ वडा नं ४ का वडासचिव तिलक खत्री नागरिकता र विवाहदर्ताका लागि पति स्वयम् उपस्थित हुनुपर्ने बताउनुहुन्छ । बालबच्चाको जन्मदर्ता बनाउन सचिवले नै बालबालिकाको आफन्त र गाउँ समाजलाई साक्षी राखेर बनाउन सकिने उहाँको भनाइ छ ।

वडासचिव खत्रीका अनुसार रामबहादुर थापालाई वडा कार्यालयसम्म ल्याउने व्यवस्था गरेपछि आफूहरूले सबै प्रक्रिया पुर्‍याएर विवाह दर्ता र नागरिकता सिफारिसका साथै जन्मदर्ता बनाउन मदत गर्ने जानकारी गराउनुभयो ।

पति नभएको खण्डमा विवाहदर्ता र नागरिकताका लागि अदालतबाट नाता प्रमाणित कायम गरेको प्रमाणका आधारमा पनि बनाउन सकिने वडासचिव खत्रीले बताउनुभयो । (रासस)