मोहनविक्रम सिंह ##
का. जलजला उपन्यासका केही परिच्छेद पश्चिम नेपालका तीन प्राग–ऐतिहासिक जातिहरू थारू, मगर र खससित सम्बन्धित छन् । थारू र मगरसम्बन्धी परिच्छेद लेखिसकेपछि मैले खसजातिसम्बन्धी परिच्छेद लेख्न सुरु गरेको थिएँ । त्यो बेला मैले नैनितालका डा. यमुनादत्त वैष्णवको खसजातिको इतिहाससम्बन्धी पुस्तक पढ्न खोजेँ ।

म केही वर्षपहिले नैनिताल गएको थिएँ । मलाई त्यहाँ इतिहाससम्बन्धी एउटा विचारगोष्ठीमा भाग लिने अवसर प्राप्त भएको थियो । त्यो विचारगोष्ठीमा डा. वैष्णवले एउटा गहन र विस्तृत भाषण दिनुभएको थियो । त्यसपछि म उहाँको घरमा गएको थिएँ । उहाँले मलाई खसजातिको इतिहासबारे आफूले लेखेको एउटा पुस्तक दिनुभएको थियो । म त्यो पुस्तक ल्याएर नेपाल आएको थिएँ । मैले त्यो पुस्तक पूरै पढेको पनि थिएँ ।

अहिले ‘का. जलजला’ उपन्यासको खसजातिसम्बन्धी परिच्छेद लेख्ने बेलामा मैले त्यो पुस्तक पढ्न आवश्यक ठानेँ र आफ्नो लाइब्रेअरीमा गएर त्यो पुस्तक खोजेँ तर धेरैपल्ट प्रयत्न गर्दा पनि मैले त्यो पुस्तक फेला पार्न सकिनँ । खसजातिसम्बन्धी परिच्छेद पूरा गर्नका लागि त्यो पुस्तकको अध्ययन धेरै नै आवश्यक थियो । त्यसका लागि मैले एकपल्ट नैनिताल नै गएर डा. यमुनादत्तलाई भेटेर वा नैनितालको बजारमा त्यो पुस्तक खोज्ने विचार गरेँ ।

एकपल्ट मलाई कुनै कार्यक्रमको सिलसिलामा दिल्ली जानुपरेको थियो । सिधै दिल्ली जानुको सट्टा मैले लखनऊबाट ट्रेनबाट काठगोदाम गएर त्यहाँबाट नैनिताल जाने योजना बनाएँ । नैनिताल पुगेपछि मलाई थाहा भयो कि डा. यमुनादत्तको मृत्यु भइसकेको रहेछ । उहाँको मृत्यु पनि धेरै नै दुखद अवस्थामा भएको कुरा मलाई थाहा भयो ।

उहाँ दिल्ली गएर नैनिताल फर्कन थाल्नुभएको रहेछ । डा. वैष्णव काठगोदाममा दिल्लीबाट आउने बसबाट उत्रिएर नैनीताल जाने ट्याक्सी भेट्याउन हिँड्दै हुनुहुन्थ्यो । उहाँको हातमा एउटा ब्रिफकेस पनि थियो । त्यही बेला उहाँको हातको ब्रिफकेस खोस्नको लागि कसैले उहाँमाथि आक्रमण गरेछ र उहाँको मृत्यु भएछ । त्यो समाचार थाहा पाएर धेरै दु:ख लाग्यो ।

नैनितालमा म डा. यमुनादत्तको घरमा गएँ र त्यो पुस्तक खोजेँ तर उहाँको घरमा त्यो पुस्तकको एक प्रति पनि फेला परेन । मैले नैनितालका पुस्तक पसलमा खोज्दा पनि त्यो पुस्तक पाइएन । त्यहाँको एउटा पुस्तकपसलले मलाई डा. यमुनादत्तको एउटा भाइ दिल्लीमा बसेको बताए र उनको ठेगानासमेत मलाई दिए । उनले बताएअनुसार सायद त्यहाँ त्यो पुस्तक उपलब्ध हुन सक्दथ्यो । त्यसपछि म बसद्वारा दिल्ली गएँ । दिल्लीमा पुगेपछि म एक जना साथीलाई लिएर डा. यमुनादत्तको भाइकहाँ गए । संयोगले मलाई त्यहाँ त्यो पुस्तक प्राप्त भयो ।

दिल्लीबाट फर्केपछि म काठमाडौँ आएँ । काठमाडौँ आएर मेरो बाँकी रहेको खसजातिसम्बन्धी परिच्छेद लेख्ने काममा लागेँ । त्यही बेला मलाई डा. बालकृष्ण पोखरेलले लेखेको “खसजातिको इतिहास” पनि प्राप्त भयो । त्यसबाट पनि मलाई आफ्नो उपन्यासको खसजातिसम्बन्धी परिच्छेद पूरा गर्न धेरै मदत पुग्यो ।

उपन्यासको खसजातिसम्बन्धी परिच्छेद पूरा भएपछि मैले एक दिन आफ्नो लाइब्रेरीमा एउटा पुस्तक खोज्दै थिएँ, त्यही बेला मैले त्यहाँ पहिले नैनितालबाट यमुनादत्तले दिएको खसजातिसम्बन्धी इतिहास पुस्तक फेला पारेँ । त्यो पुस्तक खोज्नका लागि मैले नैनीताल र दिल्लीको चक्कर लगाउनुपरेको थियो तर त्यो पुस्तक मेरो आफ्नो लाइब्रेरीमा नै थियो ।

यमुनादत्तको पुस्तकसम्बन्धी त्यो प्रकरणबारे विचार गर्दा मेरो ध्यान एउटा पुरानो घटनातिर गयो ।

२०१५ सालमा म एसएलसीको परिक्षा दिन पाल्पाको तानसेनमा बसेको थिएँ । त्यो बेला हाम्रो पार्टीको जिल्ला कमिटीको सेक्रेटरी का. बी.आर. राई हुनुहुन्थ्यो । उहाँ २००७ सालको आन्दोलनमा भाग लिन त्यो बेलाको बर्माबाट आफ्नी एक्ली आमालाई त्यहाँ छाडेर आफ्नो दाइ एस.पी. राईसहित नेपाल आउनुभएको थियो । उहाँको दाइ आन्दोलनमा भाग लिन पूर्वी नेपाल जानुभएको थियो भने बी.आर. राई पाल्पा आउनुभएको थियो र पछि उहाँ कम्युनिस्ट पार्टीमा सामेल हुनुभएको थियो । जिल्ला पार्टीको सेक्रेटरी हुँदै प्रान्तीय कमिटी र केन्द्रीय कमिटीको सदस्य समेत बन्नुभएको थियो । पार्टीमा फुट भएपछि उहाँ डा. केसरजङ्ग रायमाझीको पक्षमा सामेल हुनुभएको थियो । पछि उहाँको कति दु:खद प्रकारको पतन भएको थियो ? त्यसको बेग्लै कथा छ । अहिले म त्यसको चर्चा गर्नपट्टि लाग्दिनँ । यहाँ मैले उहाँसित सम्बन्धित एउटा कुराको मात्र चर्चा गर्न चाहन्छु ।

एसएलसीको परीक्षा दिन तानसेनमा बसेको बेलामा एक दिन म उहाँलाई भेट्न उहाँ बसेको गाउँमा गएँ । त्यो गाउँमा जान करिब एक घण्टा पैदल हिँड्नुपर्दथ्यो । उहाँलाई भेटेपछि सायद हाम्राबिचमा केही लेखापढी गर्ने काम थियो । मैले आफ्नो कलम निकालेर केही लेख्ने काम पनि गरेको थिएँ । त्यसपछि म तानसेन फर्किएको थिएँ तर तानसेन आएपछि मैले आफ्नो कोटमा त्यो कलम फेला पारिनँ ।
त्यो एउटा पाइलट पेन थियो । पिताजीले मलाई त्यो कलम उपहारको रूपमा दिनुभएको थियो । त्यो कलमको भन्दा मलाई बढी चिन्ता यो कुराको थियो कि त्यो कलम पिताजीले मलाई दिएको उपहार थियो । त्यसकारण त्यो कलम हराएकोमा मलाई धेरै दु:ख लागेको थियो । त्यसकारण म पुन: त्यो कलम खोज्न बि.आर. राईकोमा नै गएको थिएँ तर त्यहाँ पनि त्यो कलम फेला परेन । त्यसपछि म फर्केर तानसेन आएको थिएँ ।

पछि त्यो कलम मेरो कोटमा फेला पर्‍यो । कोटको खल्तीमा एउटा प्वाल परेर त्यो कलम कतै अल्झिएर बसेको रहेछ । त्यो कलम फेला परेकोमा मलाई धेरै खुसी लाग्यो । त्यसको तुलनामा त्यो कलम खोज्न बी.आर. राई बसेको घरसम्म जाँदा र फर्किदा बेकारमा हिँड्नुपरेको दुई घण्टाको दु:ख मेरा लागि सामान्य कुरा थियो ।

आफ्नै लाइब्रेअरीमा भएको पुस्तक खोज्न नैनिताल र दिल्लीको बेकारमा चक्कर लगाउनुपरेको कुराको सन्दर्भमा मैले पुरानो पाइलट पेन खोज्नका लागि बेकारमा दुई घण्टा हिँड्नुपरेको कुरालाई सम्झेँ ।