धनगढी । थारू समुदायमा बडादसैँमा आफ्नो देवता अर्थात् घोर्वा फेर्ने चलन रहेको छ । अन्य समयमा नभई बडादसैँमा देवता फेर्ने भएकाले अहिले घोर्वा (माटाको घोडा) बनाउनेको व्यवसायसमेत राम्रो चलेको छ ।
अन्य समयमा खोजेर विरलै खरिद गर्न पाइने घोर्वाको दसैँ लागेपछि सहज खरिद गर्न पाइन्छ । माटाका भाडा बनाउने पेसाकर्मीले अहिले सबै खाले देवताको मुखाकृति बनाएर घोर्वाको बिक्री थालेका थारू समुदायका अगुवा बताउँछन् ।
जानकी गाउँपालिका–१ तोरैयापुरकी आममती चौधरीले विशेषत: बडादसैँ पर्व नजिकिएसँगै थारू सुमदायका देवता अङ्कित घोर्वाको बिक्री सुरु भएको बताउनुभयो । ‘अन्य समयमा न्यून रूपमा माटाका देवता घोर्वाको बिक्री भए पनि बडादसैँमा यसको राम्रो बिक्री हुने गर्छ’ उहाँले भन्नुभयो– ‘बडादसैँ सुरु भएसँगै दैनिक रूपमा घोवा बिक्री भइरहेका छन् । यसबेला घर लिपपोत गरेर हरेक घरमा घोर्वा फेर्ने गरिन्छ ।’
माटाको काम गर्ने जातिले घोर्वा बनाउने गर्दछन् । प्राय: बडादसैँमा थारू समुदायमा घोर्वा फेर्ने प्रचलन रहेकाले अन्य समयभन्दा घोर्वाको बिक्री राम्रो हुने गरेको टीकापुरका सुन्दर चौधरीले बताउनुभयो । ‘माटाका भाडा घोडा आकारमा विभिन्न देवताका चित्र अङ्कति घोर्वा लिई देउताकोठामा सजाउने गरिन्छ’ सुन्दरले भन्नुभयो– ‘घोर्वा माटाका बनाइने भएकाले वर्ष दिनभरिमा केही टुटफुट भएको वा कुनै खोट देखिएमा दसैँमा मात्र फेर्ने चलन छ । नयाँ देवता बनाउने बेला मात्र फेर्ने गरिन्छ । यो पटकपटक वा बिच बिचमा फेर्ने चलन छैन ।’
मौसमी रूपमा मात्र बिक्री हुने भएकाले प्रति घोर्वा रु पाँच सयदेखि रु एक हजारसम्ममा बिक्री हुन्छ । तोरैयापुरकी व्यवसायी सुमिता थारू भन्नुहुन्छ– ‘थरिथरिका देउताका चित्र बनाएका छौँ । यतिखेर राम्रो बिक्री भइरहेको छ’ उहाँले भन्नुभयो– ‘थारू समुदायका जातानुसार घोर्वा देवता फरक फरक रूप वा स्वरूपबाट निर्मित गरिने गरिएका छन् । सोहीअनुसार मेल खाने घोर्वा मात्र फेर्ने गरिन्छ ।’
थारू समुदायका मूल पदवीअनुसार घोर्वालाई कुल पुरोहित देवताका रूपमा चिनिन्छ । पाँच इन्द्रिय भएको देवताको रूपमा रहेकाले घरका सदस्यको संरक्षण तथा दु:ख बिरामीबाट छुटकारा दिलाउने देवताका रूपमा घोर्वालाई मान्ने र पुज्ने गरिन्छ । नयाँ देवता किन्न आउने ग्राहकको पुरानो देवताको स्वरूपसँग मेल खाने गरी मात्र बिक्री गर्ने गरेको उहाँले बताउनुभयो । घोर्वा पनि जात विशेष आधारमा विभिन्न थरिका रहेका हुन्छन् ।
बडादसैँमा विशेष् रूपमा मैयादेउताको पूजासँगै सौरा, खेखरी र जात विशेषका आधारमा विभिन्न देवताको पूजा गर्ने चलन छ । थारू समुदायका अगुवा समीर चौधरी पर्व मनाउने, पूजाआजा गर्ने आआफ्नै तरिका रहेकाले थारू समुदायमा दसैँमा घोर्वा फेर्ने, खानपान र रमाइलो गर्ने चलन रहेको बताउनुहुन्छ ।
‘दसैँमा थारू समुदायमा देउताका भाडा फेर्न, गाउँगाउँमा नाचगान गर्ने, समुदायमा रहेका नाचगान र पहिरन संरक्षण गर्ने गरिन्छ‘ उहाँ भन्नुहुन्छ– ‘सपरिवार, छिमेकी तथा आफन्त जम्मा भएर रमाइलो गरी नाचगान गर्दै बडासैँ मनाउने तरिकाले थारू समुदायको पहिचान जोगाएको छ ।’
बडादसैँ सुरु भएपछि थारू गाउँमा सखिया, मुग्रौहा, झुम्रालगायत नाचगान गर्ने गरिन्छ । ‘आफैँले मादल बजाएर, पुरुषले धोती तथा भेगुवा लगाउने, महिला एउटै खालको लेहङ्गा र चोलीमा सजिएर नाचगान गर्ने चलनले रमाइलो हुन्छ’ उहाँ थप्नुहुन्छ– ‘थारू समुदायमा चाडपर्व मनाउँदा विशेष तवरले मनाइन्छ । बडादसैँको समयमा थारू समुदायका गाउँ गाउँमा रात्रिकालीन नाटक प्रदर्शन, नाचगान जस्ता कार्य हुन्छन् । यसले संस्कृति संरक्षण र कला र संस्कृति युवा पुस्तालाई हस्तान्तरणमा सघाउँछ ।’ (रासस)
