बेनी । म्याग्दीको सदरमुकाम बेनीमा साढे दुई सय वर्ष पुरानो एक महिना लामो बर्खेनाचको रौनक छाएको छ ।

नेवार समुदायको परम्परागत सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा रहेको बर्खेनाच घण्टाकर्ण चर्तुदर्शीदेखि हरितालिका तिजको दिनसम्म विभिन्न नाच देखाएर मनाउँदै आइएकामा जनैपूर्णिमाको दिनदेखि लाखे, गाइजात्रा र नागानागिनी नाच देखाइएको हो ।

नेपाल भाषा मङ्काःखलःको मूल संयोजनमा घण्टाकर्ण चर्तुदर्शीको दिनदेखि देखाउन सुरुआत भएको बर्खेनाचअन्तर्गत २०७९ भदौ २९ गते आइतबार बेनीमा लाखेनाच, नागानागिनी, सापारूनाच प्रदर्शन गरिएको छ । नाचअन्तर्गत मृढृङ्गा र मादलको तालमा लाखे, घोडा, नागनागीनी, रोपाइँ र जोगी नाच देखाउने गरिन्छ ।

यहाँ पुस्तौँदेखि गठेमङ्गल, लाखेनाच, घोडानाच, जोगीनाच, गोरुनाच, रोपाइँनाच, भोटेनाच, सिकारीनाच, नागनागिनी, सापारू र हनुमान नाचलगायतका परम्परागत संस्कृतिले बजारमा रौनकता ल्याउने गरेको नेवार समुदायका अगुवा युवा विनय श्रेष्ठले जानकारी दिनुभयो ।

उहाँका अनुसार बर्खाको रोपाइँ सकिएपछि घण्टाकर्णदेखि सुरु हुने नाच हेर्न वरपरबाट मानिस बजार झरी बजार व्यवसाय वृद्धि हुने, प्रतिभाको प्रस्फुटनमा सहयोगी बन्ने मात्रै होइन, यस्ता नाचले ऐेतिहासिक र धार्मिक महत्त्वलाई पनि उजागर गर्ने गर्दछन् ।

बेनीमा अहिले पुरानो सिकारीनाच लोप भइसकेको छ । भोटेनाच पनि लोप हुने अवस्थामा छ । मेला महोत्सवमा झाँकीको रूपमा मात्र देख्न पाइने र आजकल औपचारिक रूपमा प्रदर्शन नभएको हनुमान नाच विगत सात वर्षयता देखाउन सकिएको छैन । यसअघि सञ्चालन भएको हनुमान नाचले म्याग्दी सामुदायिक पुस्तकालय र माई भगवती मन्दिरको लागि आर्थिक सङ्कलन गरी भवन र मन्दिर स्थापना गरेको थियोे ।

परापूर्व कालमा समाजमा दुःख दिएको र विकृति फैलाएको घण्टाकर्ण नामको राक्षसको हत्यापछि राक्षसकी श्रीमतीले पतिवियोगमा गरेको चरित्रलाई मुकुन्डो लगाएर स्वरूप परिवर्तन गरेका कलाकारले बर्खेनाचमा अभिनयसहित नृत्य देखाउने गर्छन् । यस वर्ष आगामी भदौ १४ गते हरितालिका तिजको दिनसम्म बेनीको सांस्कृतिक पहिनाचको रूपमा रहेको बर्खेनाचअन्तर्गत विभिन्न नाच देखाउन थालिएको नेपाल भाषा मङ्काःखलका अध्यक्ष कृष्णप्रसाद श्रेष्ठले जानकारी दिनुभयो ।

बेनीमा बसोबास भएदेखिनै बर्खेनाच देखाउने परम्परागत चलन रहेको पाइन्छ । बर्खेनाचअन्तर्गत तिजको दिनमा दानवीय स्वरूपको लाखेलाई भगवान् श्रीकृष्णले बध गरेपछि असत्यमाथि सत्यको विजयी हुने सन्देशसहित यो नाच समापन गरिने उहाँले बताउनुभयो । दिनभर बेनीबजारका विभिन्न क्षेत्रमा लाखेनाच प्रदर्शनपश्चात् साँझ गणेश मन्दिर परिसरमा तरबार लडाइँ नृत्यमा श्रीकृष्णको रूपधारण गरेका कलाकारले लाखेको मुकुन्डोलाई बध गरेपछि बर्खेनाच समापन गर्ने चलन रहेको छ ।

ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको बर्खेनाचमा पछिल्लो समय बेनीका युवाले सक्रियतापूर्वक सहभागिता जनाउने गरेका छन् । केही समय अगाडि बर्खेनाचका लागि नयाँ कलाकारलाई तालिमसमेत दिइएको थियो । भिन्न भिन्न सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको नाचमध्ये सापारूलाई विशेष महत्त्वको रूपमा लिइन्छ । विशेष गरी ऋषितर्पणी (रक्षाबन्धन) र गाईजात्रा गरी दुई दिन लगाएर एक वर्षभित्र स्वर्गारोहण भएका मृतकको सम्झनामा टयामचा (अग्लो मान्छे) बनाएर बजार परिक्रमा गरिन्छ । यसो गर्दा मृतकको स्वर्गमा बास हुन्छ भन्ने लोक विश्वास रहिआएको छ ।

नेवार समुदाय मात्र हो,इन सम्पूर्ण बजारवासीसहित आफन्तजन उपस्थित भएर नागनागिनी नाचसहित नेवारी गीत गाएर पहिलो दिन श्री लक्ष्मी नारायण मन्दिरबाट निकाली बजार परिक्रमा गरी भोलिपल्ट मृतकको घरमा भित्राउने परम्परा रहेको छ । तिजमा श्रीकृष्णले लाखेको बध गरेपछि बर्खेनाचको विधिवत् समापन हुन्छ । श्रीकृष्ण भगवान् र लाखेको लडाइँ हेर्न ठुलो भिड जम्मा हुने गर्छ ।

‘अग्रजले धानेको परम्परा मङ्काःखलःको संस्थागत विकासपछि व्यवस्थित गर्ने प्रयास गरिएको छ । बर्खेनाच नेवार समुदायको मात्र नभई म्याग्दीकै सम्पत्ति हो । यसबाट सबै जातजाति संलग्न हुने र प्रतिभा उजागर गर्ने अवसर जुटेको छ’ अध्यक्ष श्रेष्ठले भन्नुभयो– ‘लोप हुन लागेको नारू पुनर्जीवित गर्ने प्रयासमा छौँ । यसका लागि स्थानीय तह सरकार, युवा पुस्ता र सबै बजारवासीको सहयोगको खाँचो छ ।’

खलःले विगतमा भक्तपुरबाट मूल नेवारी गुरु ल्याएर सामूहिक बेलविवाह र व्रतबन्ध सम्पन्न गरेको थियोे । त्यस्तै, नेवारी भाषाकक्षा, धिमेबाजा र बासुरीको प्रशिक्षण एवम् अग्रज कलाकारद्वय प्रकाशकुमार श्रेष्ठ र सञ्जयकुमार श्रेष्ठको प्रशिक्षकत्मा हार्माेनियम र मृदङ्गा तालिम सम्पन्न गरेको थियोे ।

‘पुस्ता हस्तान्तरणको महसुस गरिएको छ’ लामो समय बर्खेनाच संरक्षणमा योगदान पु¥याएका खलः सांस्कृतिक उपसमिमतिका संयोजक सञ्जयकुमार श्रेष्ठ भन्नुहुन्छ– ‘नाच्ने, गाउने र बजाउनेमा पुरानै पुस्तामा भर पर्नुपर्ने बाध्यतालाई कम गर्न यस वर्ष युवापुस्तालाई अघि सार्ने र अवसर दिने प्रयास गरिएको छ, जसले आगामी पुस्तामा पनि यी नाच संरक्षित हुँदै जीवन्त रहने विश्वास लिएका छौँ ।’ (रासस)