दुर्गानाथ खरेल ##
एक जना क्रान्तिकारीको अरू व्यक्तिसँग राख्ने व्यक्तिगत सम्बन्धले क्रान्तिकारी काममा महत्त्व राख्दछ । क्रान्ति दीर्घकालीन प्रकृतिको काम हो । समाजमा व्यक्ति एक्लै हुन्न, विभिन्न सत्रुहरूमार्फत धेरै जनासँग सम्बन्धित हुन्छ । क्रान्तिको काम जीवनभर गर्ने काम हो । त्यसैले कुनै क्रान्तिकारी व्यक्तिले अरूसँग प्रदर्शन गर्ने व्यवहारले क्रान्ति अथवा आमूल परिवर्तनमा ठुलो महत्त्व राख्छ ।

काम आफै गर्ने हो । अरूको सद्भाव र सहभागिता पनि महत्त्त्वपूर्ण पक्ष हो । हामीले कथा सुन्ने गरेका छौँ, एक जना गाउँको किसानले आफ्नो गोरुगाढा लगेर जङ्गलबाट दाउरा ल्याउने काममा बिच बाटोको हिलो खाडल जस्तो बाटोमा गाढा फसे छ । गोरुले तान्न सकेन छ । ऊ वनदेवतालाई आह्वान गर्दै रोइकराइ गरेछ । वनदेवताको निर्देशनअनुसार आफै हिलोमा पसेर गोरुसँगै आफ्नो बल पनि मिसाएपछि गाढा हिलोबाट निस्केर गुड्न अगाडि बढेछ । त्यो किसानले वनदेवता फलाक्नुभन्दा पहिल्यै आफैले गाडामा आफू पनि नारिएर जोडले बल गरेको भए अवश्य निस्कने थियो । त्यसैले देवता नै आए पनि, राजा नै आए पनि वा नेता नै आए पनि आफैलाई काम गराउने हुन्, उनीहरूमाथि हुने विश्वासले आफै काम गर्ने होइन ।

वैयक्तिक सम्बन्ध स्थापित गर्दा मुख्य तीनओटा पक्ष समावेश हुन्छन् : पहिलो पक्ष निश्चित उद्देश्यसहित आफ्नो पक्षमा सहभागी बनाउने किसिमको सम्बन्ध, दोस्रो पक्ष उसलाई मुख्य शक्ति मानेर उसको पक्षमा सहमति जनाउने गरी चाहना गरिएको सम्बन्ध र तेस्रो बिनाउद्देश्य र चाहना समय कटाउन र दिल बहलाउनका लागि राख्न खोजिएको सम्बन्ध ।

व्यक्तिगत सम्बन्ध पनि आफैलाई केन्द्रमा राखेर जिम्मा पूरा गर्दा प्रदर्शन गरिने व्यवहारले उच्च महत्त्व राख्दछ । अरूले त्यस्तै व्यक्तिमाथि सहयोग सद्भाव राख्छन्, जसले आफ्नो काम आफै गर्छ । आफ्नो काम आफै गर्ने समयमा सहयोग, सद्भाव मात्रैले पनि ठुलो महत्त्व राख्दछ । त्यही आधारमा व्यक्तिगत सम्बन्ध राख्नुपर्छ ।

वैयक्तिक सम्बन्ध स्थापित गर्दा मुख्य तीनओटा पक्ष समावेश हुन्छन् : पहिलो पक्ष निश्चित उद्देश्यसहित आफ्नो पक्षमा सहभागी बनाउने किसिमको सम्बन्ध, दोस्रो पक्ष उसलाई मुख्य शक्ति मानेर उसको पक्षमा सहमति जनाउने गरी चाहना गरिएको सम्बन्ध र तेस्रो बिनाउद्देश्य र चाहना समय कटाउन र दिल बहलाउनका लागि राख्न खोजिएको सम्बन्ध । यी तीनओटै पक्षमध्ये पहिलो पक्षको सबैभन्दा बढी महत्त्व हुन्छ ।
मान्छे सामाजिक प्राणी हो । उसले एक्लो महसुस गरे पनि ऊ एक्लै हुन्न । उसको अरूसँग सम्बन्ध राख्न गर्ने प्रयत्नको उद्देश्यले काम गरिरहेको हुन्छ । सम्बन्ध स्थापित गर्न उसले आफ्नो हैसियतलाई सम्बन्ध राख्न खोजेको व्यक्तिको हैसियतभन्दा उच्च मान्छ† समान मान्छ वा निम्न मान्छ† त्यसै आधारमा उसको प्रस्तुतिले काम गर्न सुरु गर्छ । उच्च मान्ने हो भने सङ्गठनको नेतृत्व सम्झन्छ । धनपैसाको हैसियत, पदप्रतिष्ठाको हैसियत अथवा आफ्नो उच्च चेतनाको हैसियतको मातहतमा पार्ने गरी सम्बन्ध स्थापित गर्न चाहनु पहिलो पक्ष हो । तीमध्ये ऊसँग आफूले सम्बन्ध स्थापित गरेर हुने प्रतिफलको पनि कुरा आउँछन् । उसबाट आफूले लिने, उसलाई आफूले दिने अथवा नियम कानुनअनुसार सहज रूपमा लेनदेनको सम्बन्धमा आबद्ध हुने भन्ने उद्देश्यले काम गरिरहेको हुन्छ । त्यो कुरा एउटा पक्षमा मात्र भर पर्दैन ।

दोस्रो पक्षको प्रस्तुति र उसले गर्ने आफ्नो हैसियतको मूल्याङ्कनमा पनि भर पर्दछ र त्यो सम्बन्धको दोस्रो पक्षले आफूलाई उच्च पदप्रतिष्ठा, धनसम्पत्तिले सम्पन्न अथवा योग्यता क्षमताले उच्च, साथै सङ्गठित संस्थाको मान्यताक्रम उच्च सम्झने ग¥यो भने पनि पहिलेकाको अवस्थामा दुवैको अहम् मेल नखाएसम्म सुमधुर सम्बन्ध स्थापित हुन सक्दैन ।

शोषणको सबैभन्दा ठुलो सङ्गठित रूप राज्यसत्ता हो । राज्यसत्तामा सेना, पुलिस, कर्मचारी र विभिन्न पार्टीका नेतागण गरी चारओटा शक्ति सहभागी हुन्छन् । यो सङ्गठित रूप जतिसुकै ठुलो हुन्छ भने पनि जनताको एक प्रतिशत सङ्ख्या मात्रै हुन्छ । बाँकी ९९ प्रतिशत सङ्ख्यामा राज्यसत्ताको पक्षमा हुन्छन् ।

धेरैजसो व्यक्तिहरूले अर्कोसँग सम्बन्ध राख्दा आफ्नो उद्देश्यको ख्याल गरेकै हुन्छन् । त्यसो भन्नुको अर्थ पहिलोले दोस्रोलाई आफ्नो पक्षमा उपयोग गर्ने कुरा सबैभन्दा पहिलो प्रयत्न हुन्छ । त्यसो गर्न नसक्ने अवस्था महसुस भएमा आफू उपयोग हुनबाट बच्ने पनि सहायक उद्देश्य हुन्छ ।

व्यक्तिवादी समाज भएका कारण आर्थिक हैसियतअनुसार फाइदा उठाउने भएको हुनाले धेरैजसो सम्बन्ध खाने, लाउने, बस्ने, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारसँग सम्बन्धित हुन्छन् । ती समस्या व्यक्तिगत रूपमा समाधान नहुने भएको हुनाले आफ्नो काम पट्याउने उद्देश्यसहितको वैयक्तिक सम्बन्धको अवस्था धेरैको हुन्छ ।

समाजका धेरै मान्छेले शोषण गर्ने उद्देश्यले राखेर काम गर्छन् । तर सङ्गठन अथवा सङ्गठित प्रयासबाट मात्र शोषण अथवा शोषण विरुद्धको आन्दोलन उठाउन र टुङ्गोमा पुर्याउन सकिन्छ ।

शोषणको सबैभन्दा ठुलो सङ्गठित रूप राज्यसत्ता हो । राज्यसत्तामा सेना, पुलिस, कर्मचारी र विभिन्न पार्टीका नेतागण गरी चारओटा शक्ति सहभागी हुन्छन् । यो सङ्गठित रूप जतिसुकै ठुलो हुन्छ भने पनि जनताको एक प्रतिशत सङ्ख्या मात्रै हुन्छ । बाँकी ९९ प्रतिशत सङ्ख्यामा राज्यसत्ताको पक्षमा हुन्छन् । केही मात्रै राज्यसत्ताको विरुद्ध सङ्गठित हुने चाहना राखेर अर्को व्यक्तिसँग सम्बन्ध स्थापित गर्ने प्रयत्न गर्दछन् । हामीले त्यस्ता व्यक्ति छानेर समानताको हैसियतमा अथवा राज्यसत्ता विरुद्ध आमूल परिवर्तन गर्ने उद्देश्यसहितका व्यक्तिसँग व्यक्तिगत हिसाबले सहयोग लिनेदिने र दुवैले एकअर्काप्रति समानताको हिसाबले सम्बन्ध विकासको प्रयत्न गर्नुपर्छ ।

हामीले समान हैसियतमा व्यवहार गरेर सम्बन्ध स्थापित गर्नुपर्छ र गर्ने हो भने पनि त्यो सम्बन्ध सजिलो छैन ।

समाजमा शोषण छ । एउटाले अर्कोलाई आर्थिक, भौतिक, नैतिक जुन रूपमा भए पनि मातहतमा राख्ने र राख्न प्रयत्न गर्ने गरिन्छ ।

राज्यसत्ताको मातहतका राजनीतिक दलहरूले राजनीतिलाई कमाइखाने भाँडो बनाएका छन् । सबैभन्दा सजिलो पेसा राजनीति भएको छ । जनताबाट कर उठाउने, जनताका नाममा विदेशबाट ऋण ल्याउने र आफ्नो मान्छेमा बाँडेर सुविधासम्पन्न बन्ने होडदङ्गा चलेको छ ।

राज्यसत्ताको मातहतका राजनीतिक दलहरूले राजनीतिलाई कमाइखाने भाँडो बनाएका छन् । सबैभन्दा सजिलो पेसा राजनीति भएको छ । जनताबाट कर उठाउने, जनताका नाममा विदेशबाट ऋण ल्याउने र आफ्नो मान्छेमा बाँडेर सुविधासम्पन्न बन्ने होडदङ्गा चलेको छ । यस्तो प्रतिकूल अवस्थामा राज्यसत्ताको विरोधीको रूपमा रहेर जनताको राजनैतिक चेतना उच्च बनाउन प्रयत्न गर्ने काम अप्ठेरो लागे पनि नगरी नहुने काम हो । त्यसको लागि क्रान्तिकारी हुँ भन्ने जोकोहीले पनि आफ्नो व्यक्तिगत सम्बन्ध जनताको पक्षमा र जनतासँग सुमधुर बनाउनैपर्छ । व्यक्तिगत सम्बन्ध सुमधुर बनाउन एउटा आफ्नो परिचय जनतामा स्पष्ट हुन पर्छ ।

दोस्रो उनीहरूको राजनैतिक चेतनास्तर उच्च बनाउने चारओटा उपायका लागि आफ्नो योगदान थपेकै हुनुपर्छ । ती हुन पत्रिका प्रकाशन र वितरण पहिलो काम हो । जनता जम्मा गरेर आफ्ना नेताको भाषण सुनाउने दोस्रो काम हो । आफ्ना कार्यकर्ता जम्मा गरेर प्रशिक्षण गराउने तेस्रो काम हो र जनताको बिचमा जनताका पक्षमा देखाइने सांस्कृतिक कार्यक्रम (गीत, नाच, नाटक आदि) देखाउने चौथो काम हो । यी चारओटै अथवा चारओटामध्ये जति जति र जुन जुन गर्न सकिन्छ गर्नैपर्छ । यी चारओटै काम गर्न सङ्गठन र सङ्गठित प्रयत्न चाहिन्छ ।

सङ्गठन नबनाइकन यी कुनै पनि काम गर्न सकिन्न र ती काम नगरिकन जनपरिचालन जनताको राजनैतिक चेतनास्तर माथि बनाउन सकिन्न । त्यही कामका लागि सङ्गठन निर्माणमा व्यक्तिगत सम्बन्धले व्यक्तिलाई सङ्गठित हुन प्रेरणा दिने किसिमको हुन अति आवश्यक छ ।

धेरैजसो जनता परम्परागत चिन्तनले ग्रस्त छन् । उनीहरूले देवता मान्छन् । राजा मान्छन् । धर्म मान्छन् । नेता मान्छन् । समग्रमा अरूलाई ठुलो मान्छन् र आफूलाई सानो मान्दछन् । सबै अरूले गरिदिने अथवा भाग्यमा भर पर्ने गरी आफ्नो सोचाइ बनाउँछन् । यही हो प्रतिकूल अवस्था ।

बदल्न सकिन्न भनेर हार खाएको भए राणा शासन, सतिप्रथा, राजतन्त्र, दासव्यवस्था कुनै पनि समाप्त हुने थिएनन् । वर्तमान व्यवस्थामा पनि कमजोरीहरू भएको हुनाले यो अनिवार्य रूपमा समाप्त हुने छ ।

समाजको एउटा सदस्य भएकाले केटाकेटी, बुढाबुढी असक्तहरूको जीवनमा आफ्नो पनि केही न केही कतै न कतैबाट आफूले पनि योगदान पुराउनुपर्छ भन्ने सोच धेरैले राख्न सक्दैनन् र राख्दैनन् पनि । आफ्नाबारेमा मात्र सोच्ने गर्छन् । व्यवहारमा त्यसैले मेल खान्न । त्यो व्यावहारिक पनि हुन्न । त्यस्तो सोचले गर्दा शोषणलाई प्रोत्साहन मिल्छ । राजनीतिको गलत अर्थ लाग्छ र परिणाम शोषणलाई प्रोत्साहन दिएको हुन्छ । त्यसो हुन नदिन शोषण र अन्याय, अत्याचारबारे मात्रै होइन, त्यसलाई निर्मूल पार्ने उपायबारे पनि सोच्नैपर्छ । त्यसबारे आफ्नो धारणा पनि बनाउनैपर्छ । यो गर्ने र गर्न हुने, गर्न सकिने काम होइन भन्ने निष्कर्ष निकाल्ने हो भने फेरि पनि शोषण गर्न मनपरी छुट दिए जस्तै हुन्छ । आफूले केही न केही योगदान गर्नैपर्ने निष्कर्षसहित काममा खट्न सक्नुपर्छ । त्यसैले व्यक्तिगत सम्बन्धको माध्यमबाट शोषित, पीडित र मिहिनेतकस जनताको राजनैतिक चेतनास्तर उच्च बनाउन कस्सिनुपर्छ । शक्ति पराइमा होइन, आफूमा भएको निष्कर्षसहित संसार बदल्न लाग्नैपर्छ ।

बदल्न सकिन्न भनेर हार खाएको भए राणा शासन, सतिप्रथा, राजतन्त्र, दासव्यवस्था कुनै पनि समाप्त हुने थिएनन् । वर्तमान व्यवस्थामा पनि कमजोरीहरू भएको हुनाले यो अनिवार्य रूपमा समाप्त हुने छ । सधैँ रहिरहने छैन, बरु आफूले के कति र कसरी बढी योगदान दिन सकिन्छ भन्ने प्रश्न आफैले समाधान निकालेर अरूसँग सम्बन्ध स्थापित र रूपान्तरित गर्नुपर्छ ।

कुनै क्रान्तिकारीलाई ठुलो मानेर सर्वसाधारणमध्येको जनताले सम्बन्ध स्थापित गर्न खोजेको अवस्थामा पनि ऊ आफू सामान्य व्यक्तिसरहको व्यक्तिगत सम्बन्ध स्थापित गर्न नखोज्ने हो भने त्यसको नकारात्मक असर सङ्गठनमाथि पर्न जान्छ । सामान्य लेनदेनको सम्बन्ध स्थापित गर्दा सङ्गठनलाई नराम्रो पर्नबाट त जोगन्छ तर पनि त्यो व्यक्तिगत सम्बन्ध क्रान्तिकारी भने नहुन सक्छ । त्यो क्रान्तिकारी सम्बन्धमा विकास गर्न अध्ययन र निरन्तरताको आवश्यकता पर्दछ ।

धेरैजसो व्यक्ति खतरामुक्त भई जिउन चाहन्छन् । क्रान्तिकारी काम आफै खतरामुक्त हुन सक्दैन । लडाइँ, हारजित, फेरि नयाँ स्तरको र उच्च स्तरको खतराको सम्भावना कायम रहन्छ । त्यसकारण त्यो सम्बन्धको एउटा पक्षले खतरामुक्त हुन खोज्ला, अर्कोलाई अप्ठेरो आइपर्न सक्छ किनभने पहिले दुवै मिलेर कामलाई गति दिएको हुन्छ । एउटा अर्कोमाथि भर परेको हुन्छ । एकता र सङ्घर्षको नियमानुसार दुवैका गतिविधि संयुक्त रूपमा अघि बढेका हुन्छन् । दुवै मिलेर गति पाएको अवस्थामा अर्को उछिट्टिन र दुर्घटनामा पर्ने सम्भावना पनि रहन्छ । त्यसकारण गतिशील व्यक्तिहरू गतिहीन हुने अवस्था त नभनौँ, फरक दिशामा र फरक किसिमले अरूसँग सम्बन्ध राख्ने समयमा एउटाले मात्र होइन, दुवैले सोचविचार गर्नुपर्ने पनि हुन सक्छ । त्यसो किन भन्नुपरेको हो भने क्रान्तिकारी सम्बन्ध पनि अरू जस्तै निम्न अवस्थाबाट उच्च अवस्थामा र सरल अवस्थाबाट जटिल अवस्थामा विकास भइरहेको हुन्छ । दुई क्रान्तिकारीको अध्ययनको स्तर र दैनिक गतिविधिको स्तर एउटै अथवा समान हैसियतमा अगाडि बढ्न नसक्ने मोड वा घुम्ती पनि आउन सक्छन् । त्यसकारण सबै काममा काँधमा काँध मिलाएर अघि बढ्ने अवस्था नहुन पनि सक्छ ।

हाम्रो समाजका धेरै क्रान्तिकारीले फुटको तितो अनुभव बेर्होनुपरेको छ । १०/२० वर्ष वा त्योभन्दा बढी समयसम्म सँगसँगै काम गरेका क्रान्तिकारीहरू छुट्टिएर एकले अर्कोको धुवाँधार विरोध गरेको पनि हामीले भेटे/बेहोरेका छौँ । आखिर यस्तो हुने कारण खोज्दा निकासको जटिलता दुवैले आपसमा मिलेर फुकाउन खोज्दा खतरापूर्ण स्थिति एउटाले महसुस गर्छ र आफू खतरामुक्त हुन चाहन्छ ।

हाम्रो समाजका धेरै क्रान्तिकारीले फुटको तितो अनुभव बेर्होनुपरेको छ । १०/२० वर्ष वा त्योभन्दा बढी समयसम्म सँगसँगै काम गरेका क्रान्तिकारीहरू छुट्टिएर एकले अर्कोको धुवाँधार विरोध गरेको पनि हामीले भेटे/बेहोरेका छौँ । आखिर यस्तो हुने कारण खोज्दा निकासको जटिलता दुवैले आपसमा मिलेर फुकाउन खोज्दा खतरापूर्ण स्थिति एउटाले महसुस गर्छ र आफू खतरामुक्त हुन चाहन्छ । त्यही विचार अर्कोमा नहुन सक्छ । उसले खतराको ज्वारभाटासँगै पौडेर पारि पुग्ने सम्भावना देख्छ । विचार मिल्दैन, एकता टुट्छ । अनि, एक अर्को विरुद्ध खनिन सुरु हुन्छ । भाषण गर्दा बसको यात्राको उदाहरण दिए पनि चढ्ने र ओर्लने भइरहन्छ भने पनि सहयात्रीहरू गन्तव्यमै पुग्ने वाचा गरे पनि परिस्थितिले दुवैलाई सँगसँगै अघि बढ्न साथ र सहयोग नगरेर एउटाले हार, अर्कोले जितको महसुस गर्दा दुवैलाई अपुरो त पक्कै हुन्छ, दुवैलाई ठिक भन्न सक्ने अवस्था हुन्न । बिल्ला जे भिराए पनि समस्या एउटाको होइन दुईटैको हो । त्यसैले व्यक्तिगत वा सङ्गठनात्मक सम्बन्ध राख्दैमा क्रान्तिकारी कोही भइहाल्दैन ।

क्रान्तिप्रतिको लगाव निरन्तर र जीवनभर गर्ने काम हो । एउटाले अर्कोसँग राखेको सम्बन्धलाई वा क्रान्तिकारीबिचको आपसी सम्बन्धलाई एकता, सङ्घर्ष र एकताको आधारमा नवीकरण गर्दै आआफ्नो योग्यता, क्षमताअनुसारको नवीकरण गर्ने र नयाँ आधारमा एकता स्थापित गर्दै अघि बढ्नुपर्छ र बढ्न सक्नुपर्छ । त्यसो नगर्ने हो भने दर्जनौँ पार्टी बनिसक्दा पनि क्रान्तिको काम झन् झन् टाढा हुँदै जाने मात्र होइन, गैरक्रान्तिकारीको बिल्ला दुवैले भिर्नुपर्ने अवस्था पनि आउने सम्भावना रहन्छ ।