रामेश्वर खत्री, राष्ट्रिय जनमोर्चा लुम्बिनी प्रदेश समितिका सदस्य
(नमस्कार । युगदर्शन मिडियामा सहकर्मी गोविन्दकुमार शर्मासँगै हामी नयाँ अतिथिसँगको कुराकानी यहाँ प्रस्तुत गर्न गइरहेका छौँ । आज हाम्रो माझमा हुनुहुन्छ, राष्ट्रिय जनमोर्चाका लुम्बिनी प्रदेश समितिका सदस्य तथा राष्ट्रिय जनमोर्चाकै जनमोर्चाकै गुल्मी जिल्लाका सल्लाहकार रामेश्वर खत्री । उहाँले भारतमा मूल प्रवाह अखिल भारत नेपाली एकता समाजदेखि लिएर नेपालमा राष्ट्रिय जनमोर्चासम्म लामो समयसम्म राजनीतिक जीवन बिताइसक्नु भएको छ । उमेरले उहाँ अहिले ८१ वर्षमा पुगिसक्नुभएको छ । यति वरिष्ठ व्यक्तित्वलाई आज हामी तपाईंहरूसामु प्रस्तुत गर्न गइरहेका छौँ ।)
० सर्वप्रथम रामेश्वरजीलाई युगदर्शन मिडियामा स्वागत गर्न चाहान्छौँ ।
:: हजुर नमस्कार, धन्यवाद ।
० आरामै हुनुहुन्छ ?
:: आरामै छु ।
० के कामले आउनुभएको थियो काठमाडौँतिर ?
:: केही चिज सिक्न, पढ्न भनेर आएको हुँ ।
० सिक्न, पढ्न भन्नाले?
:: क्लास अर्थात् पार्टीस्कुलमा भाग लिन आएको हुँ ।
० पाटीस्कुल भन्नाले कस्तो ? राष्ट्रिय जनमोर्चाको पार्टीस्कुलको कुरा गर्नुभएको हो ?
:: हजुर । राष्ट्रिय जनमोर्चाको पार्टी स्कुलमा कैयौँ चिज हामीले सिक्नुपर्ने हुन्छ । बुझ्नुपर्ने हुन्छ । हामीले सिक्यौँ, बुझ्यौँ भने फेरि ती कुराहरू जनताका बिचमा, कार्यकर्ताका बिचमा लैजानुपर्छ । जनतालाई सचेत गराउन यसले काम गर्छ ।
० तपाईं उमेरले ८१ वर्ष पुगिसक्नुभयो । यो उमेरमा पनि अझ सिक्नुपर्ने केही छ भन्ने लाग्छ तपाईंलाई ?
:: छ । यो सिक्ने र सिकाउने प्रक्रिया कहिल्यै समाप्त हुँदैन । अर्को कुरा विचारलाई उमेरले छेक्दैन, किनकि उमेरभन्दा ठुलो विचार हो । हामीसँग राम्रो विचार छ । त्यो कारणले पनि मैले आफूलाई बुढो मान्दिनँ ।
० तपाईंले लामो समयसम्म मूल प्रवाह अखिल भारत नेपाली एकता समाजमा समय काम गर्नुभयो । तपाईंको राजनीतिक जीवन कसरी सुरु भयो ? मूल प्रवाहबाटै सुरु भयो या नेपालबाट ?
:: वास्तवमा मेरो राजनीतिक जीवन तत्कालीन अखिल भारत नेपाली एकता समाजबाट सुरु भएको हो । सन् नोभेम्बर ७, १९७९ मा एकता समाज गठन भयो । त्यसमा आबद्ध हुने मौका पाएर अहिलेसम्म सक्रिय छु । देशभित्र आइसकेपछि राष्ट्रिय जनमोर्चाको नीतिसिद्धान्त, विचारलाई सही लागेर अहिलेसम्म त्यसैमा नै लागिरहेका छु ।
० भारतमा कति समय काम गर्नुभयो ? कुन कुन समितिमा रहेर काम गर्नुभयो ?
:: गोरखपुरबाट मेरो राजनीतिक सुरुआत भयो । केही समय म त्यहाँको साधारण सदस्य रहेँ । पछि त्यहाँ समिति गठन गरियो । त्यसको सदस्य बनेँ । केही समयपछि त्यहाँको एकता समाजको अध्यक्षको रूपमा काम गरेँ । मेरो जागिर केन्द्रीय पुलिस सङ्गठनमा थियो । खुला रूपमा हामी राजनीतिक संस्थामा लाग्न पाउँदैनथ्यौँ । त्यसैले मैले भूमिगत रूपमा काम गर्दै आएको थिएँ । भारतका विभिन्न भागमा जहाँ जहाँ मेरो सरुवा हुन्छ, त्यहाँ त्यहाँ एकता समाजको निर्माण गर्ने काम गरेँ ।
० नेपाल फर्कनुभन्दा पहिला कुन समितिमा काम गर्नुभएको थियो ?
:: म सन् १९९५ मा सम्पन्न चौथो अखिल भारत सम्मेलनबाट केन्द्रीय समितिको उपसचिव भए । त्यसपछि पेन्सन निस्केपछि नेपाल आएँ । त्यस दौरान जहाँजहाँ सरुवा भयो, बिहार, बङ्गाल, आसाम, मध्य प्रदेश गरी करिब अठार/उन्नाइस ओटा भारतका राज्यमा गएर सङ्गठन निर्माण गर्ने मौका मैले पाएँ ।
० नेपालमा कहिले फर्किनुभयो ?
:: अहिले मिति त मलाई ठ्याक्कै याद छैन । सन् २००१ मा म रिटायर भएको हुँ । त्यसपछि देशभित्र आएर राष्ट्रिय जनमोर्चासँग चाहिँ आबद्ध भएर जिल्ला समितिमा बसेर काम गरेँ ।
० गुल्मीमा सङ्गठनको अवस्था कस्तो थियो त्यतिखेर ?
:: त्यति बेला गुल्मीको सङ्गठन व्यवस्थित रूपमा थिएन । जीवन राना, छविलाल सर्तुङ्गीहरू हुनुहुन्थ्यो । उहाँहरूले एउटा ढाँचा तयार गरेर नै गुल्मीमा अहिलेको सङ्गठन विकास भएको हो । सुरुमा अलिकता नाजुक अवस्था थियो । कुनै ठाउँमा हाम्रा सङ्गठन भए तापनि व्यवस्थित रूपमा बैठक नहुने, क्लास, प्रशिक्षणको अभाव थियो । पछि उहाँहरू दुई जना प्रवासबाट आएर बसिसकेपछि नै सङ्गठनको विकास हुँदै गयो । त्यो गति अहिले बढ्दो क्रममा छ ।
० भारतमा तपाईं एकता समाजमा काम गर्नुभयो, त्यसलाई सामाजिक सङ्गठन मानिन्छ । त्यसको विधान पढ्दाखेरि त त्यहाँ नेपाली नागरिक मात्र नभएर भारतको नेपालीभाषी सङ्गठित हुन सक्ने सङ्गठन मानिन्छ तर त्यस्तो सामाजिक सङ्गठनका साथीहरू नेपालमा आएर राष्ट्रिय जनमोर्चा अथवा नेकपा (मसाल) मा सङ्गठित हुनुपर्ने कारण के ? अरू पार्टीमा सङ्गठित हुँदा हुन्न ?
:: होइन, हुँदै हुँदैन । किनभने मूल प्रवाह अखिल भारत नेपाली एकता समाजले राष्ट्रिय जनमोर्चाको नीतिकार्यक्रमलाई नैतिक समर्थन गर्न गर्दछ । त्यसकारण नै प्रवासबाट आउने साथीहरू राष्ट्रिय जनमोर्चामा आबद्ध हुन्छन् अनि पार्टीसङ्गठनले दिएको जिम्मेवारी आफ्नो क्षमताअनुसार काम गर्छन् ।
० फेरि गुल्मी आएपछि के कस्ता काम गर्नुभयो ।
:: गुल्मीको सङ्गठनमा जनताको समर्थन थियो नै तर सङ्गठन जुन रूपले सुचारु र व्यवस्थित रूपमा चल्नुपर्ने हो, त्यस्तो थिएन । जिल्लाका नियमित बैठक बस्ने, सङ्गठनको काम गर्ने, वडा तहसम्म जाने कार्यक्रममा कमी थियो । त्यसमा पछि सुधार हुँदै गएको छ । अहिलेको अवस्थामा राष्ट्रिय जनमोर्चा गुल्मी जिल्लामा जुन ढङ्गले जानुपर्ने हो, त्यो गतिले नगएको अवस्था हो ।
० पछिल्लो चुनावबाट नेपालका ठुला भनिएका दल पूरै ध्वस्त भए । गुल्मीमा पनि अब त्यहाँका ठुला भनिएका कङ्ग्रेस, एमाले सबै हारे । तपाईंहरूको सङ्गठनको अवस्था के छ ?
:: अहिलेको अवस्थामा जुन रास्वपाको उदय भयो, त्यो विदेशीको इसारामा भएको हो । त्यो पार्टीले चुनाव सफलता पनि प्राप्त गर्यो तर पछिल्लो चुनावले हाम्रो पार्टीलाई त्यस्तो खासै असर गरेको छैन । किनभने हाम्रा कुनै पनि कमिटीका साथीहरू त्यो पार्टीमा प्रवेश नगरेको अवस्था हो । हामीले विगतमा जति मत पाउँथ्यौँ, त्यसमा अलिकता कमी आयो तर हामीलाई भोट दिने जुन जनता हुन्, उनीहरू यथावत् छन् । उहाँहरूलाई हामीले पूर्ण रूपमा कन्भिन्स गर्न सकेनौँ । त्यो हाम्रो कमजोर पक्ष हो । त्यसले गर्दाखेरि हाम्रा केही मत कम भए । तो एउटा विषय भयो तर सङ्गठनलाई, हाम्रा कार्यकर्तालाई त्यसले कुनै पनि असर गरेको छैन । किन भन्दाखेरि पार्टीले बेलामौकामा यस्तै क्लासप्रशिक्षण चलाउँछौँ । हामीले गुल्मी जिल्लामा पनि वर्षमा दुइटा क्लासप्रशिक्षण चलाउँछौँ । हाम्रो यस्तो कार्यशैलीले हामीलाई असर गरेको छैन र भविष्यमा पनि असर गर्दैन । राष्ट्रिय जनमोर्चाको नीति, सिद्धान्त, विचार, कार्यनीति सही छ । त्यसकारण हाम्रा कार्यकर्तामा कुनै त्यस्तो विचलन आएको छैन ।
० रास्वपाको कुरा गर्दाखेरि अहिले नयाँ र पुरानोको कुरा छ नि, रास्वपाले आफूलाई नयाँ भन्छन् । प्रधानमन्त्री बालेन्द्रले आफूलाई नयाँ भन्नुहुन्छ । तपाईंहरूको राष्ट्रिय जनमोर्चालाई पुरानो पार्टी भन्न मिल्छ ?
:: यो नयाँ र पुरानो भन्ने फगत् भाष्य सिर्जना गरिएको हो । वास्तवमा नयाँ कुन चिजलाई भनियो र पुरानो कुन चिजलाई भनियो ? पुरानो भनिएका ठुला दलले देश र जनताको हितमा काम गर्न सक्नुभएन । जनतालाई सुशासन दिन सक्नुभएन । व्यक्तिगत स्वार्थ र भ्रष्टाचार बढी भयो । त्यसकारण जनतामा असन्तुष्टि थियो । यो सत्य कुरा हो । सैद्धान्तिक र व्यावहारिक पक्षबाट विचार कुन सही हो ? कुन गलत ? गलत भनिएकाले के के गरेका छन् ? सही भनिएकाले के के गरेका छन् ? यो बुझ्ने गरी नेपाली जनतामा राजनीतिक चेतनाको अभाव छ । त्यही अभावको फाइदा तपाईंले भनेझैँ नयाँ र पुरानोको भाष्य सिर्जना गरेर उठाइयो । आफ्नो दुनो सोझाउने काम गरेर हामी नयाँ हौँ, हामीले काम गर्छौँ भनियो ।
० पछिल्लो चुनावको नतिजालाई हेर्दा नेपालमा कम्युनिस्ट सकियो, अब कहिल्यै उठ्दैन भनिँदैछ नि । यो कुरा हो ?
:: होइन, यो कुरा गलत हो । पहिले कुरो त कम्युनिस्ट पार्टीका नाम राखेका सबै कम्युनिस्ट हुँदैनन् । नेपालको सच्चा क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टी भनेको नेकपा (मसाल) हो । ऊसँग सही नीति छ, सिद्धान्त छ, विचार छ । हाम्रा माथिका नेताहरूले कुनै गलत नीति लिएका छैनन्, झुटो कुरा गरेका छैनन् । आजसम्मको इतिहास हेर्ने हो भने जस्तै अप्ठ्यारोमा पनि सम्झौताहीन सङ्घर्ष गर्दै देश र जनताको आमूल परिवर्तनको निम्ति काम गर्ने सच्चा कम्युनिस्ट पार्टी भनेको नै नेकपा (मसाल) हो र त्यसको वैधानिक मोर्चा राष्ट्रिय जनमोर्चा हो ।
० यदि नेकपा (मसाल) साँच्चै तपाईंले भनेजस्तै क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टी हो भने जनताले तपाईंहरूलाई समर्थन नगर्नुको के पछाडि कारण के हो ?
:: मलाई लाग्छ, यसका पछाडि कैयौँ कारण छन् । प्रवास र नेपालमा हामी नियमित रूपमा हाम्रो बलबुताले भ्याएसम्म जनतामाझ पुगेका छौँ । छलफल, बहस चलाइराखेका छौँ । यहाँसम्म कि विरोधी दलहरूले पनि तपाईंहरूको यो नीति गलत छ भनेर भन्न नसकेको अवस्था हो । सामान्य जनता भन्दछन्– राष्ट्रिय जनमोर्चा सही हो† चित्रबहादुर सही हुनुहुन्छ† तपाईंहरू पनि गाउँस्तरमा काम गर्नुहुन्छ† सधैँभरि जनताको आवाज उठाउनुहुन्छ† सत्य कुरा गर्नुहुन्छ तर तपाईंहरूको पार्टी सानो छ । पार्टी किन सानो छ ? तिनै जनताले भोट नदिएर हो, जनताले समर्थन नगरेर हो । त्यो एउटा पक्ष हो ।
अर्को पक्ष के भन्दाखेरि विरोधीहरू साम, दाम, दण्ड, भेद, झुट कुरा लिएर आश्वासन दिन्छन् । जनताको मनस्थिति हेरेर कुरा गर्दिन्छन् । चुनावको समयमा मासु खान्छ कि, रक्सी खान्छ कि, दुईचार हजार दिनुपर्छ कि, कसैका छोराछोरीलाई जागिरको प्रलोभन दिएर हुन्छ कि त्यहीअनुसार जाने गर्दछन् । यस्तो व्यक्तिगत राजनीतकि स्वार्थ हावी भएकै कारण हामीले मत कम पाएका हौँ अथवा समर्थन कम पाएका हौँ । अर्कोतिर “सत्य मेव जयते” भन्छन् नि, हामी सधैँको सत्यको बाटोमा छौँ । एक दिन हाम्रो विजय निश्चित हुन्छ । जनता नै सर्वोपरि हुन् । जनता नै न्यायाधीश हुन् । जनताको चेतनास्तर उच्च बनाउने क्रममा हामीले आफ्नो स्थिति सुधार्नुपर्दछ । जनताको घरदैलोमा जानुपर्छ । हामीले त्यसो गर्यौँ भने निश्चित रूपमा सत्यको विजय हुन्छ ।
० राष्ट्रिय जनमोर्चा पार्टी त सही छ तर यो अरू पार्टीसँग मिलेर बिग्रियो भन्ने टिप्पणी पनि छ† जस्तै : कङ्ग्रेससँग मिल्नुभयो, एमालेसँग मिल्नुभयो, कतिपय बेलामा मधेसी पार्टीसँग मिल्नुभो । यो तालमेलका कारण पनि जनमोर्चा खस्कियो भन्छन् नि ।
:: हैन, हैन । त्यो बुझाइको भिन्नता हो । पहिला कुरो त एउटा कम्युनिस्ट पार्टीका सदस्यको दृष्टिकोण सफा हुनुपर्छ । दृष्टिकोण सफा हुनुपर्छ भनेको के हो ? सही बुझाइ हुनुपर्ने, सही चिन्तन हुनुपर्ने, त्यहीअनुसार काम गर्नुपर्छ । जहाँसम्म कतिपय अवस्थामा चुनावको समयमा गठबन्धन गर्ने कुरा छ, त्यो नौलो होइन । हामीले विश्वको कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई हेर्यौँ भने त्यो कुरो रसियामा भएको छ, अन्य ठाउँमा पनि भएको छ ? हाम्रै नेपालमा विभिन्न बिस/बिस घटकमाझ एकता गरेको अवस्था हो तर हाम्रो पार्टीले एकता किन गरेन ? किन भन्दाखेरि नीति, सिद्धान्त, विचारमा भिन्नता छ । अहिले एकता भयो भने भोलि नै फुट्न सक्छ । यो इतिहासले प्रमाणित गरेको चीज हो ।
चुनावमा कहिलेकाहीँ गठबन्धन हुन्छ । उदाहरणका लागि २०४६ सालको आन्दोलनमा कङ्ग्रेस–कम्युनिस्ट सबै एक ढिक्का भएर देशमा बहुदलीय व्यवस्था आएको हो । २०६२–६३ सालको आन्दोलनमा पनि सात दल मिलेर नै गणतान्त्रिक व्यवस्था आएको हो भने चुनाव तालमेल सामान्य कुरा हो । उतिबेलाको समय, परिस्थिति हेरेर गर्ने काम हो । यो विश्वमा भइरहेको छ र यहाँ पनि हुन्छ । अहिले नबुझेका साथीहरूलाई लाग्छ, एमालेलाई समर्थन गरियो सिधै तर त्यस्तो होइन । त्यसका लागि हामीले अध्ययनमा विशेष प्रकारले जोड दिनुपर्छ । अहिले म जसरी पढ्न भन्दै पार्टीस्कुलमा आएको छु, यस्ता कार्यक्रममा आइयो भने छर्लङ्ग हुन्छ ।
० एकपल्ट फेरि राजमोको भूमिकातर्फ जाऊँ । अब गुल्मीमा अहिले पनि समन्वय समितिमा तपाईंहरू हुनुहुन्छ । त्यस्तै कतिपय ठाउँमा वडाअध्यक्ष, वडासदस्य, एक समय त तपाईंहरूले पालिकाको उपाध्यक्ष पनि जित्नुभो । राजमोले चुनावमा भाग लिएपछि खेलेको कामलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्नुभएको छ ? तपाईंहरूले सोचेअनुसारै त्यहाँ भूमिका खेल्न सक्नुभयो कि सक्नुभएन ?
:: गुल्मीमा हाम्रा सात/आठ जना जनप्रतिनिधि हुनुहुन्छ । यसमध्ये कालीगण्डकी गाउँपालिकामा एक जना वडाअध्यक्ष हुनुहुन्छ । जिल्ला समन्वय समितिमा एक जना सदस्य हुनुहुन्छ तर हाम्रो जुन एउटा त्यहाँ भूमिका हुनुपर्ने हो, त्यसमा केही कमीकमजोरी छन् । अहिलेसम्मको इतिहास हेर्यौँ भने यो व्यवस्थामा अरू दलकाले भ्रष्टाचार गरेका छन्; अनियमितता गरेका छन्; आरोपप्रत्यारोप लागेका छन्; बदनाम भएका छन् तर अहिलेसम्म कुनै जिल्लामा पनि हाम्रा जनप्रतिनिधिले भ्रष्टाचार गरे अथवा अनियमितता गरे भन्ने मलाई जानकारीमा छैन ।
० अहिले पुराना भनिएका दलहरू पूरै एकातिर र नयाँ भनिएका अर्कातिर हुन थालेको अवस्था छ । यस्तो अवस्थामा तपाईंहरूको राजनीतिट कसरी अघि बढ्छ ? तपाईंहरू एक्लै सबैको भण्डारफोर गर्दै अगाडि बढ्नुहुन्छ या गत कालमा जस्तै लोकतान्त्रिक शक्ति एकातिर र अहिलेको नयाँ शक्ति अर्कातिर, यस्तो ध्रुवीकरण हुन्छ ?
:: धेरै राम्रो प्रश्न गर्नुभयो । पहिलो कुरो, जुन हामीले सबै गलत दलको भण्डारफोरको नीति लिएका छौँ । एउटा सच्चा इमानदार पार्टीले गर्ने यही हो । गलत गर्नेले गरिराखेको छ, मैले देखेको छु तर त्यो गलत कामको विरोध गरिनँ भने म पनि त्यसको भागीदार हो, दोषी हो । त्यो विरोध गर्नु एउटा पाटो रह्यो । हामीले कतिपय अवस्थामा चाहे माओवादी, एमाले, कङ्ग्रेस राम्रो कामको सधैँ समर्थन गरेका छौँ अनि जसले गलत काम गर्छ, त्यसको विरोध गरेको अवस्था हो । जहाँसम्म कार्यगत एकताको कुरो हो, त्यो त समय परिस्थिति, कालले निम्त्याउने कुरो हो । जोसँग पनि कार्यगत एकता हुन्छ, त्यसको मुख्य उद्देश्य देश र जनताको हितमा काम हुनुपर्छ, देशलाई जोगाउनुपर्छ ।
० अर्को वर्ष चुनाव हुन्छ । तपाईंहरू चुनावको तयारीमा हुनुहुन्छ कि हुनुहुन्न ?
:: राष्ट्रिय जनमोर्चाले चुनावलाई सर्वोपरि मानेको छैन । चुनाव एउटा साधन हो । हाम्रो पार्टीको नीति, कार्यक्रम र कार्यनीति चुनावमार्फत् जनताका बिचमा सही राजनीति लैजाने हो । त्यसका लागि हामीले चुनावमा भाग लिएको हो । त्यस सन्दर्भमा हामी जनताका बिचमा जाने गरेका छौँ र भोलि पनि जान्छौँ । अब केन्द्रले जे नीति निर्माण गर्छ, जिल्ला, प्रदेश त्यसैलाई कार्यान्वयन गर्नेछौँ ।
० हामी यो कुराकानीको अन्तिमतर्फ छौँ । युगदर्शन मिडियामार्फत तपाईंले भन्नुपर्ने कुरा केही छन् त्यस्तो ?
:: सर्वप्रथम त मैले युगदर्शन मिडियालाई धन्यवाद दिन चाहन्छु । आज युगदर्शनले मलाई पहिलो चोटी आफ्नो विचार राख्ने मौका दियो । अर्को कुरो युगदर्शनको आफ्नै इतिहास छ । विभिन्न पत्रपत्रिका, सामाजिक सञ्जालको कुरा गर्ने हो भने लाखौँहजारौँ छन् तर ती संस्थाहरू कसै न कसैबाट सञ्चालित छन् तर एउटा मात्र युगदर्शन यस्तो हो, यो कसैबाट सञ्चालित छैन । जहाँजहाँ अन्याय हुन्छ, जहाँजहाँ गलत हुन्छ र त्यसको विरोध गर्दै जान्छ । अर्कातिर राष्ट्रियता, जनतन्त्र, जनजीविकाको सवालमा अहिलेसम्म युगदर्शनले जुन भूमिका खेलेको छ, त्यो सराहनीय छ । अहिलेसम्मको भूमिकालाई भविष्यमा पनि यथावत् रहोस् भन्ने शुभकामना दिन चाहन्छु ।
० महत्त्वपूर्ण समय दिनुभयो, त्यसका लागि धन्यवाद ।
:: प्रकाशजीलाई धन्यवाद अनि गोविन्द शर्माजीलाई धन्यवाद ।
(युगदर्शन मिडियाका लागि कार्यकारी सम्पादक प्रकाश थापामगरले २०८३ साउन १४ गते लिनुभएको भिडियो अन्तर्वार्ताको सम्पादित सामग्री । अन्तर्वार्ताको भिडियोका युगदर्शन मिडियाको युट्युब च्यानल वाच गर्नुहोला ।
