काठमाडौं, असार १५ । नेपालमा प्रत्येक वर्ष असार १५ गते राष्ट्रिय धान दिवस तथा दही–चिउरा खाने दिन मनाइन्छ। कृषिप्रधान देश नेपालमा धानलाई केवल खाद्यान्न बालीका रूपमा मात्र नभई संस्कृति, परम्परा, अर्थतन्त्र र जनजीवनसँग जोडिएको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा हेरिन्छ। धान रोपाइँको मुख्य समय मानिने असार १५ मा किसानहरू हिलोमा रमाउँदै धान रोप्ने, दही–चिउरा खाने तथा कृषि उत्पादन वृद्धि गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्ने परम्परा रहिआएको छ।
नेपाल सरकारले धानको महत्वलाई राष्ट्रिय स्तरमा उजागर गर्न वि.सं. २०६१ सालदेखि असार १५ लाई ‘राष्ट्रिय धान दिवस’ का रूपमा मनाउन थालेको हो। धान नेपालको प्रमुख खाद्यान्न बाली भएकाले यसको उत्पादन, संरक्षण र प्रवर्द्धनबारे जनचेतना फैलाउने उद्देश्यले यस दिवसको सुरुआत गरिएको थियो।
असार महिनाको मध्यतिर मनाइने यो दिवस किसानहरूका लागि विशेष महत्वको मानिन्छ। यही समयमा मनसुन सक्रिय भई अधिकांश क्षेत्रमा धान रोपाइँको काम तीव्र हुने भएकाले असार १५ लाई धान दिवसका रूपमा स्थापित गरिएको हो। नेपाली समाजमा धान रोपाइँसँगै गीत, नृत्य, हिलो खेल्ने तथा सामूहिक श्रमदान गर्ने परम्परा पनि जोडिएको छ।
धान नेपालमा सबैभन्दा बढी उत्पादन र उपभोग हुने खाद्यान्न बाली हो। देशको ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा धान खेतीमा निर्भर छ। कृषि क्षेत्रले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याइरहेको छ, जसमा धानको हिस्सा उल्लेखनीय छ। खाद्य सुरक्षाको आधार मानिने धानले लाखौँ नागरिकको दैनिक जीवन धान्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ।
पछिल्ला वर्षहरूमा कृषि क्षेत्रमा केही सकारात्मक परिवर्तन देखिएका छन्। उन्नत बीउ, यान्त्रिकीकरण, सिँचाइ सुविधा, माटो परीक्षण तथा वैज्ञानिक खेती प्रणालीको प्रयोग बढ्दै गएको छ। विज्ञहरूका अनुसार यी प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोग गर्न सके धान उत्पादनमा उल्लेखनीय वृद्धि गर्न सकिन्छ। सरकारले विभिन्न कार्यक्रममार्फत किसानलाई प्रोत्साहन गर्दै आए पनि आधुनिक प्रविधिको पहुँच अझै सबै किसानसम्म पुग्न सकेको छैन।
यसका साथै जलवायु परिवर्तन, अनियमित वर्षा, बाढी तथा खडेरीका कारण धान उत्पादनमा चुनौती थपिएको छ। उत्पादन लागतमा वृद्धि, कृषि श्रमिकको अभाव र कृषि भूमिको खण्डीकरणजस्ता समस्याले पनि धान खेतीलाई प्रभावित बनाइरहेका छन्। अर्कोतर्फ, पर्याप्त उत्पादन क्षमता हुँदाहुँदै पनि चामल आयातमा निर्भरता बढ्दै जानु चिन्ताको विषय बनेको छ।
राष्ट्रिय धान दिवस केवल औपचारिक दिवस मात्र होइन, यो नेपाली किसानको श्रम, संघर्ष र आशाको प्रतीक पनि हो। धानले नेपालको खाद्य सुरक्षा, अर्थतन्त्र र संस्कृतिलाई मजबुत बनाएको छ। यद्यपि यस क्षेत्रका विद्यमान चुनौतीहरूको समाधान गर्दै उत्पादन वृद्धि र आत्मनिर्भरता हासिल गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता बनेको छ।
धान दिवसले एकातिर किसानको योगदानप्रति सम्मान व्यक्त गर्छ भने अर्कोतिर कृषि क्षेत्रका समस्या समाधानका लागि राज्य, किसान र समाजलाई एकजुट हुन प्रेरित गर्छ। हिलोमा पसिना बगाउने किसानको मेहनतले नै देशको भान्सा चलिरहेको यथार्थलाई स्मरण गराउने दिनका रूपमा राष्ट्रिय धान दिवसको महत्व वर्षेनि झन् बढ्दै गएको छ।
