प्राचीन समयदेखि नै मानव स्वास्थ्यका लागि आयुर्वेदिक औषधिको महत्व अतुलनीय रहँदै आएको छ । हाम्रो प्रकृतिमा उपलब्ध अधिकांश वनस्पतिहरूमा कुनै न कुनै औषधीय गुण लुकेको हुन्छ, तर जानकारीको अभाव वा उचित प्रयोग गर्न नजान्दा हामीले ती अमूल्य उपहारहरूबाट लाभ लिन सकिरहेका हुँदैनौं ।

यस्तै एक महत्वपूर्ण र बहुउपयोगी वनस्पतिको नाम हो— रिठ्ठा । विशेषगरी कपाल धुने प्राकृतिक साबुन वा श्याम्पूका रूपमा चिनिने रिठ्ठा केवल सौन्दर्य प्रवर्धनका लागि मात्र नभई दम, माइग्रेन र क्यान्सर जस्ता जटिल रोगहरूको उपचारमा समेत प्रभावकारी मानिन्छ ।

रिठ्ठा एक किसिमको फल हो, जसलाई सुकाएर साबुन, डिटर्जेन्ट र श्याम्पू बनाउन प्रयोग गरिन्छ । बजारमा रिठ्ठाको दाना र धुलो सजिलै उपलब्ध हुन्छ । यसको सबैभन्दा चर्चित प्रयोग कपालको हेरचाहमा हुन्छ । यसले कपाललाई प्राकृतिक रूपमा सफा गर्ने, बलियो बनाउने र कालो एवं चम्किलो राख्न मद्दत गर्छ । रासायनिक श्याम्पूको विकल्पका रूपमा रिठ्ठाको प्रयोग गर्दा कपाल झर्ने समस्या कम हुनुका साथै टाउकोको छालासम्बन्धी संक्रमणहरूबाट पनि बचाउँछ ।

स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले हेर्दा, माइग्रेन अर्थात् आधा शिर दुख्ने समस्यामा रिठ्ठा एक अचुक औषधि सावित हुन सक्छ । माइग्रेनको चर्को पीडाबाट राहत पाउन रिठ्ठाको धुलोमा थोरै मरिच र पानी मिसाएर घोल तयार पार्नुपर्छ । यो घोलका चार–पाँच थोपा नाकमा हाल्दा माइग्रेनको दुखाइ बिस्तारै कम हुँदै जान्छ ।

त्यसैगरी, श्वासप्रश्वास सम्बन्धी समस्या, विशेषगरी दमका रोगीहरूका लागि रिठ्ठा निकै लाभदायक छ । पाँच ग्राम रिठ्ठाको धुलोलाई २५० मिलिलिटर पानीमा पकाएर काँढा बनाई दिनको दुई–तीन पटक पिउनाले छातीमा जमेको कफ बाहिर निस्कन्छ र सास फेर्न सहज हुन्छ । धूलो र धुवाँका कारण हुने अत्यधिक खोकीमा पनि यो विधिको प्रयोगले निकै आराम मिल्छ ।

रिठ्ठाको प्रयोग मुख र पेटको स्वास्थ्यका लागि पनि उत्तिकै प्रभावकारी छ । दाँत दुख्ने समस्या भएमा रिठ्ठाको बिउलाई तावामा भुटेर त्यसमा बराबर मात्रामा फिटकिरी मिसाई पिस्नुपर्छ र यसरी तयार भएको मञ्जनले दाँत माझ्दा पीडा निको हुन्छ ।

साथै, आउँ (Dysentery) पर्ने वा दिसामा रगत आउने जस्तो पीडादायी अवस्थामा आधा लिटर पानीमा रिठ्ठाको धुलो पकाएर, चिसो भएपछि आधा कपका दरले नियमित सेवन गर्दा पेटको समस्या समाधान हुन्छ । महिलाहरूमा हुने अनियमित रजस्वलाको समस्यामा पनि दुई ग्राम रिठ्ठाको धुलोलाई थोरै महसँग मिसाएर खाँदा महिनावारी नियमित बनाउन मद्दत पुग्छ ।

आधुनिक अनुसन्धानहरूले रिठ्ठाको सेवनले विभिन्न अंगको क्यान्सरबाट बचाउन समेत सहयोग गर्ने देखाएका छन् । यसमा पाइने एन्टिअक्सिडेन्ट र अन्य औषधीय तत्वहरूले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछन् । छाला सम्बन्धी रोग, घाउ खटिरा र एलर्जीमा रिठ्ठाको पानीले धुँदा प्राकृतिक एन्टिसेप्टिकको काम गर्छ ।

यसरी हेर्दा रिठ्ठा केवल कपाल धुने सामग्री मात्र नभई एउटा पूर्ण औषधि हो । हाम्रो वरपर पाइने यस्ता प्राकृतिक वनस्पतिको उचित पहिचान र प्रयोग गर्न सके धेरै रोगहरूबाट बच्न र स्वस्थ जीवनयापन गर्न सम्भव छ । तसर्थ, रिठ्ठा जस्ता आयुर्वेदिक औषधिहरूको संरक्षण र यसको सही प्रयोगबारे जनचेतना फैलाउनु आजको आवश्यकता हो ।