दुर्गानाथ खरेल ##

सबैभन्दा पहिले पाठ आन्दोलन उठाउने, त्यसको नेतृत्व चयन गर्ने, आन्दोलनको व्यवस्थापन गर्ने र त्यसलाई निरन्तरता दिएर विजयसम्म पुर्‍याउन गरिएको सजीव प्रयत्न भएको पाइयो ।

खिराकोटको आन्दोलनको सुरुआत आफ्ना दैनिक आवश्यकतासँग जोडिएको समस्याबाट भएको थियो । त्यो आन्दोलन महिलाले प्रत्यक्ष रूपमा आफ्ना दैनिक समस्यासँग जोडिएको आन्दोलन थियो । त्यसको उठान सामान्य किसिमका गाउँले महिलाले गरेका थिए । त्यो आन्दोलन महिलाले ब्यहोरेका घाँसदाउरा र दैनिक जीवनसँग जोडिएको सामस्या विरुद्ध उठाइएको आन्दोलन थियो । बाटोमा हिँड्न, घाँसदाउरा गर्ने, रुखको विनाश गरिएको कारणले आन्दोलन उठाउन बाध्य भएका थिए । दिनानुदिन घाँसदाउरा गर्न जाँदा भइरहने कुराकानी र छलफल गर्दागर्दै आएको निष्कर्षको परिणाम थियो । ग्रामीण वर्गसङ्घर्षका नमुना थियो ।

खरिढुङ्गा उत्खनन् गर्न ठेक्का लिएको ठेकेदार विरुद्ध भए पनि सरकारी कर्मचारी र पुलिससँग सम्बन्धित आन्दोलन थियो । सामान्य किसिमले इमानदार गाउँले महिला मालती देवीको नेतृत्वमा अघि बढाइएको आन्दोलन थियो । नेतृत्व छनौटसमेत कुनै ठुलो सम्मेलन वा भेलाको औपचारिकताविना नै चयन गरिएको थियो । मर्कामा परेका महिलाबाट इमानदारिता र दृढताको आधारमा र स्वाभाविक रूपमा नेतृत्व चयन गरिएको थियो । त्यस आन्दोलनको निरन्तरता महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । त्यो आन्दोलनबाट खरिढुङ्गा उत्खनन् कार्य बन्द गराउन सफलता मिलेको थियो ।

धेरै आन्दोलनको ध्वंसात्मक पक्ष बलियो हुने र रचनात्मक पक्ष कमजोर हुने गर्दछ तर खिराकोटको आन्दोलनको रचनात्मक पक्ष पनि उत्तिकै उच्च किसिमको थियो । काटिएका रुखको ठाउँमा वृक्षरोपण गरिएको थियो । रुख हुर्काएर जङ्गल बनाइएको थियो । त्यसबाट पुरै गाउँले समाजको दैनिक जीवनमा सकारात्मक प्रभाव परेको थियो ।

तीन वर्षसम्म अविछिन्न रूपमा आन्दोलन गरेर त्यो आन्दोलनलाई विजयको रूपमा सफल पारिएको थियो । खरिढुङ्गा उत्खनन् बन्द भएको थियो र ठेक्का खारेज भएको थियो । त्यो आन्दोलनले निरन्तरताको प्रयत्न र विजयको उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ ।

अर्काे महत्त्वपूर्ण राजनैतिक आन्दोलन प्युठानको रातामाटा, जसलाई विजयनगर पनि भनिन्छ, त्यहाँ सुरु गरेर तीन महिनासम्म सञ्चालन गर्दै अन्तिम एक हप्तामा ग्रामीण वर्गसङ्घर्ष सञ्चालन गरेको विजय आन्दोलन हो । त्यो आन्दोलन जनता प्रशिक्षण शिविरको ब्यानरमा सुरु गरिएको थियो । त्यो प्रशिक्षण शिविरबाट नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी प्युठान जिल्ला समितिसमेत गठन गरिएको थियो । सैद्धान्तिक, राजनीतिक र सङ्गठनात्मक प्रशिक्षण गरिएको त्यो शिविरको अन्तिम हप्तामा सामन्ती समाजका जालीफटाहा, जिम्माल, मुखिया विरुद्ध उनीहरूका कीर्ते तमसुकका कागज जलाउने र ज्यादती गरेर कब्जा गरेका घरजग्गा र पशुसमेत फिर्ता गराउने सफलतासहित २०१० फागुन २४ गते विजय आन्दोलनको रूपमा समापन गरिएको थियो ।

त्यो ग्रामीण वर्गसङ्घर्षको ज्वलन्त उदाहरणका पक्षधर किसान पक्षविपक्ष भएका थिए । तिनै पक्ष विपक्षबिच खालि सङ्घर्ष मात्र भएको थिएन, कूटनीतिक तरिका पनि प्रयोग गरिएको थियो । छलफलमा शिविरको योजनाअनुसार निर्णय हुन नसक्ने देखिएको अवस्थामा भोलि छलफल गर्ने भनेर स्थगित गर्ने, एकातिर आफ्नो कारबाही प्रकृयालाई शक्तिको बलमा कायम पार्न तयारी पनि बढाइएको थियो । एक हप्तासम्म छेक्ने, थुन्ने, तर्साउने सामरिक महत्त्वका ठाउँमा पालेपहरा बसेर सूचना आदानप्रदान गर्ने सबै काम गरिएको थियो । त्यो आन्दोलनको अवस्था पढ्दा लाग्छ, समाजका पीडित वर्ग र पीडक वर्गबिचको सङ्घर्षबाट न्याय दिलाउने फैसला सजिलै हुन सक्दैन । सत्तासिन वर्ग र शासित वर्ग आमनेसामने भई गर्ने सङ्घर्ष जीवनमरणको सङ्घर्ष हुन्छ ।

अधिकार भन्ने कुरा प्रचलित व्यवस्था र सांस्कृतिक अवस्थाभन्दा माथि हुन सक्दैन । सामन्ती व्यवस्था प्रचलित भएको अवस्था थियो । गाउँगाउँमा शासन चलाएर बसेका सामन्ती जालीफटाहाहरू त्यस समयमा आफ्नो पक्षमा जनमत बलियो बनाएर आफ्नो अस्तित्व जमाएको अवस्था थियो । बलप्रयोगसहितको दमन र उदारता दुवैको प्रयोग गरेर आफ्नो स्थिति बलियो बनाएका जालीफटाहा थिए । गाउँमा हैकम जमाएर बसेका जालीफटाहालाई कारबाही गर्ने सफल प्रयत्न ठुलो प्रशंसनीय काम थियो । त्यो कारबाहीको विजयबाट शोषित–उत्पीडितमा परेका किसानको मनोबल उच्च भएको थियो । आफूमाथिको शोषण र शासन अन्यायपूर्ण भएको अवस्थामा सङ्गठित विद्रोहको राँको बाल्ने प्रेरणा प्राप्त भएको थियो । त्यो विजयमा समापन भएको शिविरमा ४० जना लडाकु जवान सहभागी भएका थिए तर अन्तिम हप्ताको कारबाही गर्ने सिलसिलामा आफ्ना पक्षपाती करिब १०० जना गाउँले किसान परिचालित भएका थिए ।

धेरै पुस्ता पहिलेदेखि स्थापित भई निरन्तर शोषण र ज्यादतीमा अडेको समाज थियो । त्यस्तो प्रतिकृयावादी समाजमा नयाँ किसिमले जबर्जस्तीसहितको नयाँ तरिकामा सङ्घर्ष गर्न शिविर परिचालन गरिएको थियो । त्यो व्यवस्था विरोधी सङ्घर्ष गर्दा अस्तित्व बचाउनमा नै पूरा शक्ति लगाउनुपर्ने पनि थियो ।

शिविर व्यवस्था विरोधी थियो; प्रचलित राजनीति विरोधी थियो र परम्परागत संस्कृतिको पनि विरोधी थियो । त्यो प्रशिक्षण संस्कृतिको पनि विरोधी थियो । त्यो प्रशिक्षण शिविर उच्च सिद्धान्त, उच्च राजनीति र उच्च किसिमको साङ्गठनिक संरचनाको आधारमा सञ्चालन गर्ने उद्देश्यसहित सञ्चालन भएको थियो । त्यो शिविरको प्रयोगात्मक सङ्घर्षमा अलिकति पनि सर्तकतामा कमी भएको भए त्यो प्रशिक्षण शिविरको अस्तित्व नै सङ्कटमा पर्ने थियो । समाजमा शिविरको औचित्य साबित हुन सक्ने थिएन । त्यसकारण शिविरको प्रयोगात्मक अभ्यासको विजयसहित औचित्य सावित गराउन सक्ने काम उच्च महत्त्वको काम थियो ।

उपन्यासबाट सिकेको अर्काे महत्त्वपूर्ण पाठ मायाप्रेमको कथा हो । मायाप्रेम पनि पार्टी र क्रान्तिका लागि समर्पण भावसहितको एकतामा आधारित समाज निर्माण गर्न अप्ठेरो चुनौतीको सामना गर्नु दुवै सहमत थिए । पार्टीले दिएको जिम्मेवारी पूरा गर्ने अप्ठेरो चुनौतीको सामना गर्न दुवै सहमत थिए । पार्टीले दिएको जिम्मेवारी पूरा गर्न अप्ठेरो र अरूले गर्न नसक्ने काम गर्न पनि दुवै तयार थिए ।

कामरेड जलजला र अजित दुवैले एकअर्काेलाई मायाप्रेम गर्दथे । त्यो मायाप्रेम सँगसँगै पार्टीले दिएको जिम्मेवारी पूरा गर्ने प्रतिबद्धता पनि दुवैमा थियो । उनीहरू जीवनभर सँगसँगै काम गर्ने र जस्तोसुकै कठिन र प्रतिकूल अवस्थामा समेत विचलित नहुने प्रणसहितको मायाप्रेमको बन्धनमा बाँधिएका थिए । प्रचलित व्यवस्था र राजनीति विरोधी पार्टी भएकाले भूमिगत पार्टी थियो । जनताका बिच पार्टीको काम गर्नुपर्दथ्यो तर प्रहरीप्रशासनको धरपकडबाट बचेर । उनीहरूको एकता उच्च सिद्धान्तसहितको प्रतिबद्धतामा थियो । एउटा शोषणरहित समानतामा आधारित समाज निर्माण गर्ने र त्यस्तो समाजको नेतृत्व आफूहरूले गर्ने उद्देश्यसहितको मायाप्रेम थियो । पार्टीको निर्णयाअनुसार कामरेड जलजला थबाङ गाउँमा गएर ९–१० महिनासम्म भूमिगत कार्यकर्ता भएर काम गरेकी थिइन् । पार्टीलाई जनतामा स्थापित गराउने प्रयत्न गरेकी थिइन् । उनको कामबाट त्यहाँका जनता सन्तुष्ट थिए । उनलाई दिल्लीमा रहेर पार्टीको काम गर्ने नयाँ जिम्मेवारी दिइएको थियो । दुर्गम गाउँमा रहेर पार्टीको कठिन जिम्मेवारी पूरा गरेको हुनाले अब दिल्लीमा रहेर विदेशी भाइचारासँग पार्टीलाई स्थापित गराउने र त्यसैको तयारीस्वरूप उच्च शिक्षा अध्ययन र प्रमाणपत्रको लागि परीक्षा पनि दिने सल्लाह भएको थियो । अर्काेतिर उनीहरूको सुनन्दा छात्रवृत्तिमा पिएचडी गर्ने विद्यार्थी थिइन् । उनले कामरेड जलजलालाई भेट्नकै लागि पश्चिम नेपाल र कुमाऊँ गढवालको इतिहास विषय छानेकी थिइन् ।

सुनन्दालाई सानैमा गाउँको धनी केटा हरिसँग थैचो सम्झौता गरिएको थियो । थैचो भनेको केटाकेटी सानै उमेरमा भएको समयमा विवाह गरिदिने सम्झौता हो, जुन त्यो गाउँमा गर्ने गरिन्थ्यो । सुनन्दाको विवाह गर्ने उमेर पुगेपछि थैचो सम्झौताको विरुद्धमा उभिइन् । सुनन्दा आफू गान्धीवादी थिइन । भैरहवा जेलमा परेको समयमा माक्र्सवादी साहित्यको अध्ययन गरेपछि गान्धीवादीबाट माक्र्सवादी–लेनिनवादी विचारको पक्षपाती भएकी थिइन । उनलाई संशोधनवादी विचार भएका डा. जगदीशले पनि माया गर्थे र विवाह गर्ने विचारसहित विवाहको प्रस्ताव पठाएका थिए । सुनन्दाले डा. जगदीशलाई कम्युनिस्ट मान्थिन् र विवाह गर्ने कुरालाई अन्यथा मानिनन् । डा. जगदीशले सुनन्दा माक्र्सवादी–लेनिनवादी भएको थाहा पाएका थिइनन् । गान्धीवादी भएको मानेर उनलाई र खुसी पार्न विवाहपछि गान्धीवादी पनि हुन सक्ने कुरा बताए ।

सुनन्दाले कम्युनिस्टबाट संशोधनवादी र त्यहाँबाट गान्धीवादी पनि हुन सक्ने कुरा अत्यन्त अवसरवादी भएको अर्थ लगाइन् । त्यस्तो अवसरवादी व्यक्तिसँगको वैवाहिक सम्बधले जीवन सफल हुन नसक्ने मानेर विवाहको प्रस्ताव अस्वीकार गरिन् ।

विवाहको प्रस्तावको अस्वीकृतिपछि पनि डा. जगदीश लाचार भई सुनन्दाप्रति आकर्षित भइरहे । सुनन्दाले पार्टीको सदस्यताका लागि कामरेड जलजलालाई दर्खास्त दिएकी थिइन । कामरेड जलजलाको मृत्यु भइसकेकोले आफ्नो सदस्यताको खोजी गर्न अजितलाई खोजेर जीवनभर पार्टी र क्रान्तिको पक्षमा काम गर्ने निश्चय गरिन् । सुनन्दाले कामरेड जलजलाको प्रेमी अजितलाई कामरेड जलजलाले आफूलाई छाडेर गएको नासोका रूपमा सम्झिएकी थिइन् । अजितलाई भेटेर आफू पनि जीवनभर पार्टीले दिएको जिम्मेवारीअन्तर्गत पार्टी र क्रान्तिको पक्षमा काम गर्ने निश्चयसाथ अगाडि बढिन् । मायाप्रेमको अर्काे शृङ्खला सुरु भयो र अजितसँग विवाह पनि भयो ।

उपन्यासमा देखिएको मायाप्रेम उच्च आदर्शमा आधारित मायाप्रेम थियो । पार्टी र क्रान्तिको लागि जीवन अर्पण गर्ने दृढ विचारसहितको माया प्रेम थियो ।

महिला र पुरुषबिच विवाह गर्ने मानव मात्रको नैसर्गिक अधिकार हो । प्रकृतिले दिएको जिम्मेवारी भए पनि मानवले लामो समय पहिलेदेखि विवाह गर्ने विभिन्न नियमकानुन बनाएका छन् । समाजको भौतिक परिस्थिति, सांस्कृतिक अवस्था र प्रचलित व्यवस्थाअनुसार मान्छे वैवाहिक सम्बन्धमा बाँधिन्छन् । वैवाहिक सम्बन्ध राख्नुपर्ने अरू धेरै कारण भए पनि आफूजस्तै नयाँ सन्तान नन्माएर हुकाई छाड्ने मुख्य जिम्मेवारी हो ।

उपन्यासमा वैवाहिक जीवनका उद्देश्य त्यसको अतिरिक्त समाजमा भएका शोषण, दमन, अन्याय, अत्याचारका विरुद्ध समानतामा आधारित समाजवादी समाज निर्माण गर्न क्रान्ति सम्पन्न गर्ने उद्देश्यलाई प्रमुख मानिएको छ । त्यही उद्देश्यलाई पूरा गर्न विवाह भइसकेका व्यक्तिले र ती व्यक्तिसँग अर्की महिलाले वैवाहिक सम्बन्ध राखेका छन् । त्यो विवाहको लागि नियम, कानुन व्यवस्था र पार्टीसमेतले विरोध गरेर निष्काशन गरेको अवस्थामा पनि उनीहरूको सम्बन्ध कायम रहेको छ । प्रेम गरेकी महिलाको मृत्युले समेत विवाहलाई रोक्न सकेन ।

यी सबै हुनुका कारण क्रान्ति र पार्टीलाई मुख्य उद्देश्य बनाउने हो । वैवाहिक सम्बन्धमा बाँधिएपनि आफूलाई दुवैले राखेको पार्टी र क्रान्तिप्रतिको समर्पणभाव नै हो । अजितले पहिले गरेको विवाहलाई त्याग गरे भने सुनन्दाले विवाह गरिन् । ती दुवै प्रेमीको विवाह नभई नछाड्ने निश्चित उद्देश्यको कारण पार्टी र क्रान्तिप्रति समर्पण भाव नै थियो । व्यक्तिगत जीवन त सबैको हुन्छ । व्यक्तिगत जीवनलाई आधार बनाएर विवाह हुन्छ । यो उपन्यासमा भएको मायाप्रेम व्यक्तिगत जीवनलाई भन्दा समाजवादी व्यवस्था निर्माण गर्ने क्रान्तिभन्दा बढी काम गरेको छ । विवाह भएपछि उपन्यास समाप्त भएको छ ।

उपन्यासमा निष्काशनमा परेर घर बस्न नपाएका अपाङ्गता भएका र वृद्ध भएका मान्छेको सजीव चित्रण गरिएको छ । छोराछोरी जन्माउने, हुर्काउने र विवाह गरिदिने काम पूरा गरेपछि आफूहरू घरबाट निष्काशनमा परेका आमाको कारुणिक चित्र प्रस्तुत गरिएको छ । आमाले आफ्ना छोराछोरीलाई आत्मैदेखि माया गर्छन् । आफूले आफ्ना अनेकन् दु:खकष्ट सहेर पनि निस्वार्थ भावले हुर्काउँछन् । आफूले पुरस्कार वा कुनै प्रतिफलको आशा गरेका हुन्नन्, आफ्नो वा कर्तव्य सम्झन्छन् तर बुढेसकालमा न त छोराबुहारी वा छोरीज्वाइँले न त राज्य, सरकार अथवा अरू कुनै सङ्घसंस्थाले उनीहरूको स्याहारसुसारको जिम्मा लिन्छन् । समाजमा आमाले आफ्ना छोराछोरीप्रति गरेको निस्वार्थ सेवाजस्तै राज्यले र त्यसअन्तर्गतका सङ्घसंस्थाले पनि काम गर्ने भएको भए पूरै मानव समाज आमामय हुने थियो । समाज धेरै सुखी र आनन्दमय हुने थियो ।

ठिक त्यस्तै आमामय समाज निर्माण गर्नका लागि कम्युनिस्ट पार्टी र समाजवादी व्यवस्था हो किनभने वर्तमान समाजमा व्यक्तिगत सम्पत्तिको स्वार्थले गर्दा शोषण दमन र अन्य अत्याचार हुन्छ । सम्पत्ति एक जनाले कमाएर कमाइने अथवा व्यक्तिगत स्वामित्वमा दर्ता गरेर आफै उत्पादन हुने होइन । धेरै जना मान्छेले काम गरेर मात्र उत्पादन र वितरण हुने हो । त्यसैले आमूल परिवर्तनका लागि जनवादी सङ्घर्ष, क्रान्ति, समाजवाद र समानताका लागि जीवनभर काम गर्ने महान् उद्देश्य चाहिन्छ । त्यसैका लागि सबैले विनास्वार्थ र फलको आशा नगरीकन आफ्नो योगदान थप्न समाजलाई आमामय बनाउनुपर्छ । त्यसैका लागि सडकको महान् यात्रामा लागेका अपाङ्ग जोडीसँग सम्पर्क, सम्बन्ध र सहानुभूति राखेर उनीहरूको मन जित्ने काम पनि उपन्यासको अन्तिम अङ्ग भएको छ तर वर्तमान समाजमा उनीहरूको अपमानबाहेक अरू केही हुन्न ।

व्यावहारिक जीवनमा पनि उपन्यासका लेखकले अहिले पनि एकानब्वे वर्षको उमेरमा आफू जुन उद्देश्यका लागि जीवन सुरु गरे, त्यसप्रति इमानदारीपूर्वक समर्पणभावसहित काम गरिरहेको बताउनुहुन्छ । देशमा धेरै पार्टी पनि छन् । कम्युनिस्ट र नाम गरेका पार्टी पनि धेरै छन् तर निर्धक्क भएर म इमानदारीपूर्वक सुरु गरेको उद्देश्यमा समर्पणभावसहित लागको छु भन्न सक्ने अवस्थामा अरू छैनन् । भनाइमा र कामगराइमा एकरूपता देखाउन सक्ने अवस्थामा अरू भएको पाइन्न तर उहाँले गर्ने काम र भन्ने कुरामा एकरूपता कायम गर्न सक्नुभएको छ । एकता अनेकता, टुटफुट, गुटउपगुट अल्पमत–बहुमत जस्तोसुकै अनुकूल र प्रतिकूल अवस्थामा पनि निर्धक्क भएर काम गरिरहनु भएको छ । परिवारमा मात्र होइनन, पार्टीमा समेत नयाँ पुस्ताले आफ्नो जीवनभरका लागि योजना बनाएर लाग्न/लगाउन निकै मिहिनेत, खर्च गरिसक्नु भएको छ । त्यति मात्र होइन, सफलता पनि पाउनुभएको छ तर त्यो सफलता कति पुस्तासम्म कायम रहन्छ ? त्यो भविष्यले बताउने कुुरा हो ।

उहाँको जीवनभरको समर्पणभाव उदाहरीण त छ तर नयाँ वातावरणमा नयाँ पुस्ता कसरी प्रस्तुत हुन्छौँ ? त्यो अहिल्यै बताउन नसके पनि कामगराइको आधारमा अनुमान गर्न भने सकिन्छ । विवाहले दिउँसोको सङ्केत गर्न सकिन्छ भनेझैँ दर्जनौँ साथीहरूले त्यस्तै किसिमले तयारी गरिरहेको बुझ्न अप्ठेरो पर्दैन । उपन्यासले पनि धेरै पुस्तासम्म गर्नुपर्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ । चन्द्रसिंह गढवालीजस्तै एक्लै भएर अघि बढ्न त सकिन्न तर पनि पार्टी बनाउने निरन्तर प्रयत्नले केही सकारात्मक काम अवश्य गर्छ । पार्टी बनाउन भौतिक परिस्थितिले केही काम गर्ने भए पनि समूहको मातहतमा आफू बस्न सक्ने र सानोठुलो जस्तो भए पनि सामूहिक जिम्मेवारी पूरा गर्ने संस्कृतिको विकास नगर्दासम्म पार्टी बन्न सक्दैन । त्यसैको लागि प्रयत्न सबैले गर्नु आजको आवश्यकता पनि हो ।