बैङ्कक । चीनमा सन् १९९० मा फेला परेको झन्डै १० लाख वर्ष पुरानो मानव खोपडीको डिजिटल पुनर्निर्माणले मानव विकासबारे नयाँ दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ ।

अध्ययनअनुसार आधुनिक मानवका पुर्खाहरू पहिले अनुमान गरिएभन्दा करिब चार लाख वर्षअगाडि नै फरक समूहमा विभाजित भइसकेका थिए र यो प्रक्रिया अफ्रिकाभन्दा एसियामा सुरु हुन सक्ने सङ्केत देखिन्छ ।

युन्जियन–२ नाम दिइएको उक्त खोपडी सुरुमा होमोइरेक्टसको अवशेष मानिएको थियो तर अत्याधुनिक सिटिस्क्यानिङ, स्ट्रक्चर लाइट इमेजिङ र भर्चुअल पुनर्निर्माण प्रविधिबाट गरिएको अध्ययनले यसमा होमालोङ्गी (ड्र्यागन म्यान) र होमोसेपियन्ससँग मिल्ने विशेषता देखाएको छ । यसले मानव विकासमा धेरै पहिले नै जटिलता सुरु भएको हुन सक्ने तर्कलाई बल दिएको छ ।

लन्डन नेचुरल हिस्ट्री म्युजियमका मानवशास्त्री तथा अनुसन्धान टोलीका सदस्य क्रिस स्ट्रिङ्गरका अनुसार यसले हाम्रो सोच बदल्छ । करिब १० लाख वर्षअघि नै हाम्रा पुर्खा विभिन्न समूहमा विभाजित भइसकेका थिए, जुन पहिलेको अनुमानभन्दा धेरै पहिले भएको कुरा हो ।

अफ्रिकाकेन्द्रित दृष्टिकोणलाई चुनौती

परम्परागत रूपमा प्रारम्भिक मानवको उत्पत्ति र विस्तार अफ्रिकाबाट भएको मानिँदै आएको छ तर यो नयाँ निष्कर्षले उक्त धारणामा प्रश्न उठाएको छ ।

ग्रिफिथ विश्वविद्यालयका माइकल पेट्राग्लियाले भन्नुभयो– ‘पूर्वी एसिया मानव विकासको केन्द्रमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको देखिन्छ ।’

जटिल निष्कर्ष र बहस

साइन्स जर्नलमा प्रकाशित यो अनुसन्धानले युन्जियन–२ खोपडीलाई एक सयभन्दा बढी अन्य नमुनासँग तुलना गरेको थियो । नतिजामा यसमा केही विशेषता होमोइरेक्टसजस्तै देखिए पनि ठुलो मस्तिष्क क्षमतालगायतका पक्ष आधुनिक मानवसँग नजिक रहेको पाइएको छ यद्यपि यस अध्ययनसँग सम्बन्धित नभएका केही विज्ञले निष्कर्षबारे सावधानी अपनाउनुपर्ने बताएका छन् ।

पुरातत्त्वविद् एन्डी हेरिसका अनुसार जीवाश्मको आकार मात्र नभई आनुवंशिक विश्लेषणले पनि महत्त्व राख्छ । यी व्याख्यामा हामीलाई थाहा भएको आनुवंशिक इतिहास पर्याप्त रूपमा समावेश भएको देखिँदैन । पेट्राग्लियाले समेत यसलाई उत्तेजक भनिए पनि अझै ठोस प्रमाण आवश्यक रहेको औँल्याउनुभयो ।

अझै धेरै सिक्न बाँकी

मानव विकासको अध्ययनले निरन्तर नयाँ प्रश्न उठाइरहेको छ । सन् २०२१ मा मात्रै स्ट्रिङ्गरकै टोलीले ड्र्यागन म्यान नामक होमोलोङ्गी प्रजातिलाई आधुनिक मानवको नजिकको आफन्तका रूपमा घोषणा गरेको थियो ।

स्ट्रिङ्गरले भन्नुभयो– ‘युन्जियन–२ जस्ता जीवाश्मले हामीलाई अझै पनि हाम्रो उत्पत्तिबारे धेरै सिक्न बाँकी छ भन्ने देखाउँछन् । यसले हाम्रो साझा इतिहासको जटिलता प्रस्ट चित्रण गर्छ ।’ (रासस/एएफपी