कल्पना पौडेल ‘जिज्ञासु’

सभ्यता सधैँ समयसँगै बदलिँदै आएको छ तर साँचो प्रगति भने केवल समयको बहावमा बग्ने कुरा होइन । त्यो त चेतनाको एउटा यस्तो रूपान्तरण हो, जसले समाजको मेरुदण्डमा बसेका रूढी, विसङ्गति र असमानताको जरोमाथि प्रश्न गर्छ र नयाँ युगको सम्भावनालाई आत्मसात गर्छ । प्रगतिशील दृष्टिकोण भनेको नयाँ सोचको त्यो आगो हो, जसले अन्धकारमा घोप्टिएर बस्न बाध्य गराइएका विचारलाई उज्यालोको स्पर्श दिन्छ ।

यो सोच न त केवल प्रविधिको पक्षधर हो, न केवल शासनव्यवस्था परिवर्तनको नाम । यो जीवनका हरेक तहमा गरिने एक प्रकारको बौद्धिक, भावनात्मक र नीतिगत सुधारको नाम हो । जसरी कुनै फूल अँध्यारो भित्तामुनि झुलिरहँदा पनि उज्यालो खोजिरहन्छ, त्यसैगरी चेतनाले पनि सधैँ मुक्तिको आकाङ्क्षा गर्छ । प्रगतिवादी सोच त्यही आकाङ्क्षालाई दर्शनमा, कार्यनीतिमा र व्यवहारमा अनुवाद गर्ने एक सशक्त माध्यम हो ।
इतिहासको गहिराइमा झरेर हेर्दा पनि प्रगतिशील दृष्टिकोणको प्रतिबिम्ब स्पष्ट देखिन्छ । फ्रान्सेली क्रान्तिको स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्व भन्ने घोषवाक्यले केवल सत्ता पल्टाएन, उसले मानिसको आत्मसम्मान पुनःस्थापित गऱ्यो । भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनले पनि यही दृष्टिकोणलाई आत्मसात गर्दै केवल ब्रिटिस उपनिवेशवाद विरुद्ध होइन, जातीय विभेद, लैङ्गिक असमानता र अशिक्षाका विरुद्ध बहुआयामिक आन्दोलन चलायो । त्यहाँ गान्धीको अहिंसावादसँगै अम्बेडकरको न्याय र समानताको चेतना मिसिएको थियो ।

नेपालको परिवेश पनि यस्तै सन्दर्भले भरिएको छ । यहाँको जनआन्दोलन, लोकतान्त्रिक संक्रमण र पछिल्लो दशकमा भएको सामाजिक जागरण कुनै आकस्मिक घटना होइनन् । ती सबै लामो समयदेखि दबिएका आवाजको प्रकट रूप थिए, जसले एउटा समावेशी, न्यायपूर्ण र विवेकशील समाजको परिकल्पनालाई सार्थक तुल्याउने सङ्घर्षका आयाम थिए ।

प्रगतिशील सोचको मूल आत्मा भनेको परिवर्तनप्रतिको गहिरो विश्वास हो । परिवर्तन कुनै वादी नारा वा जोस मात्र होइन, त्यो त विवेकले साँचिएको सतर्कता हो, जुन उत्पीडितको पक्षमा बोल्न जान्दछ, जहाँ अन्याय देखेपछि मौन बस्न सक्दैन र जसले परिवर्तनको दिशा सुनिश्चित गर्न प्रयासरत रहन्छ ।

आजको एक्काइसौँ शताब्दी यो सोचको परीक्षणस्थल बनेको छ, जहाँ एकातर्फ प्रविधिको अभूतपूर्व विकास छ, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल विश्व, जैविक अनुसन्धान, अन्तरिक्ष अन्वेषण† अर्कोतर्फ, बढ्दो असमानता, ध्रुवीकरण, पर्यावरणीय सङ्कट र सामाजिक विघटनले चिन्ताजनक सन्देश दिइरहेका छन् । यस्तो द्वन्द्वात्मक युगमा प्रगतिवादी दृष्टिकोण नै त्यो दर्पण हो, जसले समाजलाई केवल आफ्नो प्रतिबिम्ब हेर्न होइन, त्यो प्रतिबिम्बलाई परिमार्जन गर्ने तागत पनि दिन्छ ।

शिक्षाप्रणाली पनि अब यस्तो हुनुपर्छ, जसले प्रमाणपत्र मात्र उत्पादन नगरोस्, सोच्ने र निर्माण गर्ने मान्छे तयार गरोस् । आज हामीलाई डाक्टर चाहिएको छ, जसले रोग मात्र होइन, सामाजिक अन्याय पनि देख्न सकोस् । वकिल चाहिएको छ, जसको लागि न्याय केवल कानुनी धारामा सीमित नरहोस् बरु मानवताको गहिरो अनुभूति बनोस् । शिक्षक चाहिएको छ, जसको पाठ्यक्रममा केवल व्याकरण होइन, विवेकको भाषा पढाइन्छ ।

जुन शिक्षा आलोचनात्मक सोच, सिर्जनशीलता र समावेशी दृष्टिकोण सँगै बोकेर आउँछ । त्यो शिक्षामार्फत मात्र प्रगतिशीलता व्यवहारमा आउन सक्छ । प्रगतिशील सोचले विद्यालयलाई परीक्षा केन्द्र होइन, विचार प्रयोगशाला बनाउने सपना देख्दछ ।

समाजका विभिन्न तहमा पनि यो सोच समान रूपमा आवश्यक छ । लैङ्गिक असमानता अझै धेरै क्षेत्रमा मौलाउँदैछ । महिलाको सशक्तीकरणको कुरा गर्दा हामी प्रायः राजनीतिक प्रतिनिधित्वको अङ्कगणनामा अल्झिन्छौँ तर वास्तविक सशक्तीकरण तब मात्र सम्भव हुन्छ, जब समाजको सोच परिवर्तन हुन्छ । एउटी किसोरी विद्यालय जान्छे भने त्यो केवल उसको व्यक्तिगत सफलता होइन, त्यो सम्पूर्ण समाजको चेतनामा भएको गहिरो परिवर्तनको सङ्केत हो ।

त्यसैगरी दलित अधिकार, जनजातीय हक, मधेसको प्रतिनिधित्व, समुदायको मान्यता—यी सबै विषय प्रगतिशील सोचसँग गहिरो गरी गाँसिएका छन् । यी आन्दोलनलाई विभाजनको कोणबाट होइन, समानताको दृष्टिकोणबाट हेर्नु नै साँचो प्रगतिवाद हो ।

प्रसिद्ध अफ्रिकी–अमेरिकी कवि माया एन्जेलुले भनेकी थिइन्– ‘प्रगतिशील सोचले यस जन्मसिद्ध अधिकारलाई सुनिश्चित गर्न समाजलाई निरन्तर चुनौती दिइरहन्छ ।’

धर्म, संस्कृति र परम्पराको सन्दर्भमा पनि प्रगतिशील सोचले मध्यम मार्ग अवलम्बन गर्छ । उसले धर्मको नाममा गरिने विभेद, बहिष्कार र हिंसालाई अस्वीकार गर्छ तर धर्मको मूलमा रहेको मानवता, करुणा र नैतिकताको सम्मान गर्छ । संस्कृति र परम्परा त्यस बेलासम्म मूल्यवान् रहन्छन्, जबसम्म तिनीहरूले वर्तमानको बाधा बन्छन् । रविन्द्रनाथ टैगोरले लेखेका छन्– ‘परम्परा राख्नु भनेको केवल बितेका दिनको अनुकरण होइन, त्यो हो भविष्यतर्फ जान सक्ने बत्ती बाल्ने सामर्थ्य ।’

आजको युगमा झुटा सूचनाको सुनामी, सामाजिक सञ्जालको सतही प्रचार र राजनीतिक रूपमा प्रायोजित वैचारिक कट्टरता बढ्दै गएको छ। यस्ता परिस्थितिमा विवेक, सहिष्णुता र वैज्ञानिक सोचको अभ्यास अझ आवश्यक र चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ । प्रगतिशील दृष्टिकोणले यी सबै समस्यालाई टार्ने सस्तो उपाय खोज्दैन बरु दीर्घकालीन, सूक्ष्म र गहिरो परिवर्तनको बाटोमा अगाडि बढ्नुपर्छ भन्ने आग्रह गर्छ ।

यस दृष्टिकोणले समाजमा असहमतिलाई ठाउँ दिनुपर्छ भन्छ किनकि असहमति लोकतन्त्रको आत्मा हो । जहाँ सहमतिमा मात्र शक्ति हुन्छ, त्यहाँ प्रगति होइन, केवल नियन्त्रण हुन्छ । प्रगतिशील सोचले संवादलाई तरबारभन्दा शक्तिशाली देख्छ र त्यसैले बहस गर्न चाहन्छ, भिडन्त होइन ।

अन्ततः प्रगतिशील दृष्टिकोण कुनै एक वर्ग, समुदाय वा पार्टीको एकाधिकार होइन । यो त साझा मानवताको प्रतिबिम्ब हो, जहाँ सबैले स्वतन्त्र सास फेर्न पाउँछन्, जहाँ न्याय नतिजा मात्र होइन, प्रक्रिया पनि हो, जहाँ उज्यालो केवल एउटा ध्येय होइन, यात्राको चरित्र पनि हो ।

जब हामी यो सोच आत्मसात गर्छौं, हामी केवल आफैँलाई परिवर्तन गरिरहेका हुँदैनौँ, हामी समाजको भविष्यमाथि भरोसा र विश्वासको बिउ रोपिरहेका हुन्छौँ । प्रगतिशील सोच कुनै सपनाको खोज मात्र होइन, त्यो त समाजको सामूहिक विवेक हो, जुन अँध्यारो कोठामा पसेपछि बत्ती खोज्दैन, आफैँ उज्यालो बन्न चाहन्छ ।