दुर्गानाथ खरेल ##

रणनीति कार्यक्रमको न्यूनतम भागको लागि र कार्यक्रमको अधिकतम भागको लागि पनि बनाइन्छ । कार्यक्रमको न्यूनतम भागको लागि योजना गरिएको रणनीति अधिकतम भागको लागि योजना गरिएको रणनीतिबाट भिन्न रहन्छ । यो स्वाभाविक हो कि रणनीति पनि ठोस अवस्थाको ठोस विश्लेषणको आधारमा तयार गरिएको हुनुपर्छ । माक्र्सवादी सिद्धान्तमा आधारित भएको रणनीतिले निर्धारित गरेका क्रियाकलापलाई आन्दोलनमा समावेश गर्दा आन्दोलनको उद्देश्यबाट निर्देशित भएको हुनुपर्छ । त्यसले जनताको राजनैतिक चेतना उच्च बनाउन योगदान गरेको हुनुपर्छ । रणनीतिका क्रियाहरू कार्यक्रमबाट निर्देशित रहे मात्र त्यो रणनीतिलाई साँचो अर्थमा माक्र्सवादी भन्न सकिन्छ ।

क्रान्तिकारीको उद्देश्य जनताको राजनैतिक चेतनास्तर उच्च बनाएर उनीहरूलाई आफैँ राम्रो र नराम्रो राजनैतिक पार्टी छुट्याउन योग्य बनाउने हो । कुन राजनैतिक पार्टी सही छ र कुन राजनैतिक पार्टी गलत छ ? जनता आफैले छुट्याउन सक्ने बनाउन पार्टीको रणनीतिक नाराका न्यूनतम भागको लागि आन्दोलित गराएर नेतृत्व गर्नु पनि पार्टीको जिम्मेवारी हो ।

रणनीतिको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण काम मजदुरवर्गीय आन्दोलनले लिनुपर्ने दिशालाई निर्धारित गर्नु हो । आन्दोलन सबै थोक हो र अन्तिम उद्देश्य केही पनि होइन भन्ने संशोधनवादी भनाइका विरुद्ध रणनैतिक उद्देश्यसहित आन्दोलन उठाउनु माक्र्सवादीको जिम्मेवारी हो । अधिकतम परिणाम प्राप्त गर्न सम्भव भएको दिशामा निर्णायक प्रहारको सङ्गठन गर्ने रणनीतिक योजना हो । रणनीतिले अन्तिम उद्देश्यको सेवा गर्छ ।

रणनीतिको काम युद्धको सम्पूर्ण अवधिभर गरिने कारबाहीको पहिले नै निर्णय गर्नु हो । त्यसकारण यो उद्देश्यसँग सम्बन्धित हुन्छ ।

राजनीतिक रणनीतिको काम माक्र्सवादको सिद्धान्त र कार्यक्रमद्धारा प्रदत्त तथ्याङ्कको आधारमा मजदुरको क्रान्तिकारी सङ्घर्षका अनुभवलाई ध्यान दिनुपर्छ । त्यसो गर्दा खास ऐतिहासिक अवधिमा खास मुलुकको क्रान्तिकारी आन्दोलनको मुख्य दिशालाई सही रूपमा निर्धारित गर्नुपर्छ ।

एकातिर बढीभन्दा बढी श्रमजीवीलाई समेट्नुपर्ने, अर्कोतिर अन्तिम उद्देश्यलाई छाड्न नहुने—दुवै काम योजनाबद्ध हिसाबले अघि बढाउन आन्दोलनमा खारिएको नेतृत्व आवश्यक पर्दछ । विगतको इतिहासबाट अगाडि बढेर वर्तमान अवस्थाको आन्दोलन तय गर्न नसक्ने हो भने ती दुवैलाई समेटेर अघि बढ्ने रूपरेखा भविष्यको लागि तयार गर्न सकिन्न र मिल्दैन पनि । त्यसकारण निश्चित देशको निश्चित आन्दोलनको अवस्था केलाएर मात्र आन्दोलनका कार्यक्रम निश्चित गर्नुपर्छ ।

पार्टीको रणनीति कुनै अलग चिज होइन । इतिहासमा हुने मोडअनुसार र ऐतिहासिक परिवर्तनअनुसार यो फेरिन्छ । सात दसकसम गणतन्त्रका लागि सङ्घर्ष गर्नुपरेको हाम्रो देशमा त्यसलाई जोगाउन वा जोगाएर अघि बढ्न पनि उत्तिकै आवश्यक छ । त्यस क्रममा इतिहासमा हुने मोडसँग मिल्दो छुट्टै रणनीतिक योजना बनाइन्छ ।

कम्युनिस्ट पार्टीले आफ्नो जनाधार निर्माण र परिचालनमा पनि ध्यान पुर्‍याउन आवश्यक पर्छ । धेरै जनता समेट्नका लागि आफ्नो अन्तिम उद्देश्य र निश्चित कालखण्डको रणनीतिक योजनाको ख्याल नगर्ने कुरा त आउन्न तर पनि इतिहासमा हुने मोडसँग मिल्दो छुट्टै रणनीतिक योजना बनाउने काम गरिन्छ । त्यो योजना त्यो मोडबाट अर्को मोडसम्म सम्पूर्ण अवधिको लागि प्रभावकारी कार्यक्रम हुनुपर्छ ।

इतिहासमा हुने फरक मोडसँगै त्यो मोडसित मिल्दो हुने गरी छुट्टै रणनीति योजना बनाइन्छ । मजदुर वर्गको ऐतिहासिक रूपको समेत ख्याल गरेर आन्दोलनको रणनीतिक योजना निश्चित गर्नुपर्छ । जहाँसम्म व्यवस्थामा आमूल परिवर्तनको प्रश्न हो, त्यही व्यवस्था अघि बढ्ने सम्भावना भएसम्म, ठाउँ भएसम्म यो रहन सक्छ, कसैको इच्छा, चाहनाभन्दा पनि उत्पादक शक्तिको विश्वदृष्टिकोण र सङ्गठित आन्दोलनमा भर पर्छ ।

प्रशिक्षणमा प्रशिक्षकको योग्यताभन्दा प्रशिक्षार्थीको योग्यतालाई ध्यान दिएर त्योसँग मिल्दो हुने गरी प्रशिक्षण दिनुपर्ने खाँचो भए जस्तो राजनीतिमा पनि नेताले कार्यकर्ताको र नेताकार्यकर्ता दुवैले श्रमजीवी जनताको योग्यता, क्षमता र दक्षताको ख्याल अवश्य पनि गर्नुपर्छ । आन्दोलनले सहभागीको उत्साह बढाउनुपर्छ । त्यसैका लागि क्रान्तिकारीले आन्दोलन उठाउन र आन्दोलनपछि पनि सहभागीको उत्साह घट्न नदिन भेटघाट र कुराकानी गर्नैपर्छ ।

आन्दोलनको कार्यक्रम एउटा मोडबाट अर्को मोडसम्म सम्पूर्ण अवधिको लागि प्रभावकारी रहन्छ । त्यस्तो रणनीतिक योजनाले क्रान्तिकारी शक्तिद्वारा गरिने मुख्य प्रहारको दिशा र सामाजिक मोर्चामा विशाल जनसमुदायको विनियोजनलाई परिभाषित गर्दछ ।

देशका विभिन्न भागमा क्रान्तिकारी कार्यकर्तालाई पठाएर जनताको राजनैतिक चेतना, विश्वदृष्टिकोण र आन्दोलनमा सहभागिता बढाउन जरुरी हुन्छ ।

एउटा अवधिको लागि सुहाउँदो एउटा रणनीतिक योजना अर्को अवधिको लागि सुहाउँदो हुन सक्दैन किनभने एउटा मोडबाट अर्को मोडमा पुग्दा आन्दोलन र जनचेतनामा पनि परिवर्तन भइसकेको हुन्छ । इतिहासमा हुने प्रत्येक मोडका लागि मिल्दो रणनीतिक योजना आवश्यक हुन्छ । योजनाअनुसारको कार्यक्रमले धेरै जनता समेट्छ र त्यो योजना त्यसका कार्यभारको अनुकूल रहन्छ ।

कार्यनीति रणनीतिको एउटा हिस्सा हो । त्यो रणनीतिको अधिनस्त रहन्छ र रणनीतिको सेवा गर्छ । कार्यनीतिले समग्र युद्धसित चासो राख्दैन बरु त्यसको चासो वैयक्तिक प्रकरणसँग र सङ्ग्राम तथा मुठभेडसँग रहन्छ । कार्यनीतिक सफलताले रणनीतिक उद्देश्यको प्राप्तिलाई सुगम बनाउँछ । रणनीतिक योजना गरिएको ठाउँसम्म पुग्ने बाटो छोटो बनाउँछ । त्यसैले रणनीतिका उद्देश्य र सम्भावनाअनुसार कार्यनीतिको तर्जुमा गरिनुपर्छ ।

क्रान्तिकारीको उद्देश्य समाजमा आमूल परिवर्तन गरेर एउटा दिशातिर फर्केर हिँडिरहेको समाजलाई त्यसको विपरीत दिशातिर फर्काएर अगाडि बढाउने भएकाले त्यही आमूल परिवर्तनको रणनीतिक योजनाअनुसार र सबै मुलुकका मजदुरको क्रान्तिकारी सङ्घर्षको अनुभवलाई ध्यानमा राखेर उपयुक्त सङ्घर्षका रूप र तरिकालाई निर्धारित गर्नु कार्यनीतिको प्राथमिक काम हो ।

तत्काल गरिने आन्दोलनको कामले आफ्नो भविष्यमा गर्नुपर्ने र गरिने आन्दोलनलाई सहयोग पुर्‍याएको हुनुपर्दछ । राजनीतिक क्षेत्रमा सङ्घर्षका रूप युद्धका रूपभन्दा बढी विविध किसिमका हुन्छन् । त्यस्तो हुनुको कारण जनताको राजनैतिक चेतनास्तर विभिन्न स्तरको प्रतिक्रियावादी शक्तिलाई सहयोग पुर्‍याउने किसिमको हुन्छ । ती सङ्घर्षका रूपहरू आर्थिक जीवन, संस्कृतिको विकासअनुसार वर्गको स्थिति, जुधिरहेका शक्तिको सम्बन्ध, सरकारको किसिम र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका साथै मजदुर प्रदर्शन आदिअनुसार फेरिन्छन् ।

सङ्घर्षका सबै रूपमा पोख्त बन्नु, रणक्षेत्रमा तिनीहरू सबैलाई बुद्धिमत्तापूर्वक एकजुट पार्नु र खास परिस्थितिमा विशेष रूपले सुहाउँदा रूपमा दक्षतापूर्व सङ्घर्षलाई तीव्रतर पार्नु कम्युनिस्ट पार्टीको कार्यभार हो ।

सैनिक हतियारले सुसज्जित हुन्छन् र लडाइँ गर्न तालिमप्राप्त हुन्छन् । जनता परम्परागत संस्कृतिले दीक्षित भएर भ्रममा परेका हुन्छन् र आफ्ना निम्नतम आवश्यकता पूर्ति हुन नसकेको अवस्थामा अवसरवादी राजनीतिको सिकार भएका हुन्छन् ।

सैनिक क्षेत्रमा झैँ राजनीतिक क्षेत्रमा पनि सङ्गठनका रूपलाई सङ्घर्षका रूपको अनुकूल पारिन्छ । सङ्गठनका उपयुक्त सबै रूपमा पोख्त हुन, तिनलाई परिपूर्ण बनाउनु र हरेक खास क्षणमा तिनका कारबाहीलाई दक्षतापूर्वक एकजुट पार्नु पार्टीको कार्यभार हो ।

पार्टी मजदुर वर्गको अगुवा दस्ता हो । सर्वहारा वर्गको नेतृत्वदायी समूहद्वारा कम्युनिस्ट पार्टीमा गरिने र कम्युनिस्ट पार्टीद्वारा गरिने सङ्घर्षका निकटतम समयमा र टाढाको समयमा गरिने फरक फरक उद्देश्यको चुस्त तथा स्पष्ट सूत्रबद्धकरण नारा हो ।

नारा सङ्घर्षका फरक फरक उद्देश्यअनुसार फरक फरक हुन्छन् । अझै तत्कालका नारा र सुदूर भविष्यका नारासमेत सूत्रबद्ध गरिएका हुन्छन् । तत्कालका नारा कार्यनीतिअन्तर्गत पर्छन् र सुदूर भविष्यका नारा रणनीतिअन्तर्गत पर्दछन् । तत्कालको आन्दोलन कार्यनीतिक नाराको आधारमा उठान गरिन्छ र त्यसले रणनीतिको परिचयसमेत दिन्छ ।

फरक फरक उद्देश्यले या त सम्पूर्ण ऐतिहासिक अवधिलाई या खास ऐतिहासिक अवधिका वैयक्तिक चरण तथा प्रकरणलाई ओगटेका हुन्छन् । निश्चित समयमा निश्चित स्थानमा कारबाहीका लागि पार्टीको प्रत्यक्ष आह्वान निर्देशन हो । त्यसलाई पार्टीका सबै सदस्यले मान्नपर्ने हुन्छ । यदि त्यो आह्वानले आम जनताका मागलाई सही र उचित ढङ्गले सूत्रबद्ध गरेको छ भने र त्यसका लागि समय साँच्चिकै परिपक्व भएको छ भने व्यापक श्रमिक जनताले ग्रहण गर्दछन् ।

नारालाई निर्देशनसित गोलमटोल पार्नु हुन्न, न त आन्दोलन नारालाई कार्यनारासित गोलमोटल पार्नु हुन्छ । नारा र निर्देशन अथवा आन्दोलन र नारलाई कार्यनारासँग गोलमटोल पार्नु अपरिपक्व राजनीति हो । त्यसबाट उद्देश्यपूर्ति हुन्न बरु आफै कारबाहीका भागिदार बन्न पुगिन्छ । त्यसकारण अपरिपक्व वा ढिलो कारबाही अत्यन्तै खतरनाक हुन्छ । त्यसबाट ठोस अवस्थाको ठोस विश्लेषण हुन नसकेकोमा केटाकेटी राजनीति हुन्छ ।

“लिने काम, दिने काम र गर्ने काम ठिक ठिक समयमा गर्न नसक्ने हो भने समयले फाइदा उठाउँछ, आफूले धोका व्यहोर्नुपर्छ” यो तथ्य बुढापाका मान्छेले उठाउँदै आएका हुन् । त्यसकारण परिस्थिति परिपक्व नहुँदैको कारबाही र परिस्थिति परिपक्व भएर पनि नगरी ढिलो गरिएको कारबाही अत्यन्तै खतरनाक हुन्छ । यस्तो काम बढी घातक पनि हुन सक्छ । सर्वहारा वर्गको तर्फबाट गरिने अपरिपक्व कार्बाहीको परिणाम त्यसका शक्तिको पराजय हुन सक्छ । कम्युनिस्ट पार्टीमा परिपक्व नेतृत्व चाहिने कारण यस्तै समय आउन सक्छन् र परिपक्व निर्णय गर्नु सक्नुपर्छ भनेर हो ।

आफ्नो शक्तिमा, आफ्नो उद्देश्यमा र आफ्नो वर्तमा नोक्सान नपर्ने गरी बेलाबखत कम्युनिस्ट आन्दोलनका नेतृत्व गणले सम्झौता पनि गर्नुपर्ने हुन्छ । पार्टीले निश्चित नाराका लागि समय परिपक्व भएको मूल्याङ्कन गरेर स्वीकृत नारा र निर्देशनलाई छोटै समयमा रद्द गर्ने वा फेर्ने आवश्यकताको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसको उद्देश्य शत्रुले थापेको खोरको विरुद्ध आफ्ना पङ्क्तिको रक्षा गर्नु हुन्छ ।

आन्दोलनको क्रममा अगाडि बढ्नुपर्ने मात्र नभई पछाडि हट्नुपर्ने परिस्थिति पनि आउन सक्छ । अझ धेरै अनुकूल समयसम्म निर्देशनको कार्यान्वयनलाई स्थगित गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि आन्दोलनको उचारचढावको अवस्थाले गर्दा नै हुन सक्ने कारण हो ।

राजनीति सिधा र सरल रेखामा अघि बढ्दैन । यो बाङ्गोटिङ्गो भई बर्तुलाकार वृत्तमा अगाडि बढ्छ ।

पेरिस कम्युनमा ठुलो हताहती भई मजदुर वर्गको क्षति बढी भएकाले भविष्यमा क्षति कम गर्नकै लागि लेनिनले खुला राजनीति र भूमिगत सङ्गठनात्मक संरचना बनाउने नीति अख्तियार गर्नुपरेको हो । कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्व पङ्क्ति आन्दोलनबाट खारिएर अघि बढ्ने अवसर नपाएकाले चीनमा दस वर्षसम्म महान् सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्ति सञ्चालन गर्नुपरेको हो । त्यसैले देश, काल र परिस्थितिअनुसार सबै देशमा एकै किसिमले आन्दोलनको उठान नहुन सक्छ ।

फरक र नयाँ परिस्थितिको सामना गर्नुपरे पनि कम्युनिस्ट आन्दोलनमा श्रमजीवी वर्ग, शोषित उत्पीडित जनसमुदाय र आन्दोलनकै बलले राज्यसत्तामा आमूल परिवर्तनका लागि राजनैतिक चेतनासहितको आन्दोलन उठाउनैपर्ने एकातिर र शत्रु पक्षको विरोधको सामना गर्नैपर्ने अर्कोतिर कम्युनिस्ट आन्दोलनका शर्त हुन् । आन्दोलनको नारालाई कार्यनारामा रूपान्तरण गर्न पनि कहिले कहिलेको परिस्थितिको माग हुन्छ । कार्यनारालाई निश्चित तथा ठोस निर्देशनमा रूपान्तरण गर्नु पनि परिस्थितिको मागले गर्दा नै हो । उपर्युक्त दुवै शर्त समायोचित ढङ्गले परिवर्तन गर्नमा पनि परिस्थितिको मागले नै निश्चित गर्छ ।

परिस्थितिले माग गरेको खण्डमा लोकप्रिय नारा हुँदाहुँदै पनि कार्यान्वयन गर्न पार्टीले ध्यान नदिनु पनि पर्छ । लोकप्रिय नारा भएको र त्यसका लागि समय परिपक्व नभएको भए पनि त्यो नाराको कार्यान्वयनलाई ठिक समयमा पार्टीले रद्द गर्न सक्छ र त्यसो गर्नु पनि पर्छ ।

त्यसैले पार्टीले आवश्यक लचकिलोपन र दृढताको प्रदर्शन पनि गर्नुपर्ने हुन्छ । अवस्थाअनुसारको काम गर्नु पार्टीको कर्तव्य हो ।