सत्यनारायण श्रेष्ठ ##
मध्यमाञ्चलदेखि सुदूरपश्चिमबाट पनि केही पश्चिमसम्मका चार जात र छत्तिस वर्ण, सबै जातका हाम्रा पुर्खाले खाम बोलेका रहेछन् भन्ने ज्वलन्त नमुना हाम्रा गाउँबस्ती, वनपाखा, हिमाल, पहाड, तराई, नदिनाला र दहका नामले पनि प्राकृतिक र भौतिक प्रमाणका रूपमा पुष्टि गरिरहेका छन् भन्ने केही प्रमाणको जानकारी यहाँ दिइएको छ ।
१) खाममा : र्ही + गुम + दह – खाम शब्द विकास भई रुगुम दह भयो । रुगुमबाट पनि विकास भएर २०१८ सालदेखि तत्कालको नयाँ संरचनाको ७५ जिल्लामध्येको साविक रुकुम जिल्ला नामाकरण गरिएको हो ।
खास कुरामा : खानेपानी + उच्च + दह – उच्च खानेपानी दह भनेको हो । त्यहाँका मान्छेलगायतका घरपालुवा जनावरसमेतले त्यहीँ दहको पानी २०६५ सालसम्म खाने गर्थे ।
२) खाममा : चाउ + बाङ – हाल चाउ शब्द विकास भएर चौबाङ भनियो ।
खास कुरामा : राम्रो + चौर – राम्रोचौर भनेको हो ।
नोट : वि.सं. १९९६ सालमा तत्कालीन राणा सरकारले जनताबाट कर उठाउने नीति बनाउने क्रममा जनताका नाममा जग्गा दर्ता गराउँदा स्थानीय तालुकदार, बिर्तावाल र सल्यान गौँडाका प्रतिनिधिले कुनै आधार नभएको चौकाबाङ गाउँ नामकरण गरेका थिए । चौकाबाङ भएकोमा फेरि पनि विकास भई चौखाबाङ हुँदै छ ।
३) खाममा : साँ + क + दह – साँकदह विकास भएर साँखदह हुँदै छ ।
खास कुरामा : छायाँ + नजिक + दह – छायाँ (ऐना) नजिक दह भनेको हो ।
नोट : पहिला ऐना पत्ता नलाग्दै यही दहमा हातमुख धुएर ऐनाको रूपमा आप्mना छाया हेर्ने गर्थे । त्यसकारण यस दहको नाम पनि साँकदह रहन गएको हो भन्ने हालसम्मको ठहर छ ।
४) खाममा : म्होसिउ + कोई – हाल म्होसिउ शब्द विकास भई मुसिकोट भनिन्छ ।
खास कुरामा : लुकेको + डाँडो – लुकेको थुम्को वा डाँडो भनेको हो ।
५) खाम : नौ + दोहा – नौदोहा हो । हाल नौ दोहो शब्द विकास भई नदुवा र लदुवा भनिन्छ ।
खास कुरामा : नौ + बाटो – नौओटा बाटो भेट भएको चोक भनेको हो ।
६) खाममा : आठ + बिस + कोट – हालसम्म पनि आठबिसकोट नै भनिन्छ ।
खास कुरामा : ८ + २० + डाँडो – एक सय साठी जनसङ्ख्या भएको तालुक वा डाँडो भनेको हो ।
नोट : राजतन्त्रको शासन र राणा सरकारको समयमा राज्यले जनतालाई बिसभन्दा माथि जानकारी दिने नीति थिएन । त्यसैले १६० जनसङ्ख्या भएको तालुकको नाम जनसङ्ख्याको आधारमा आठबिस राखियो । पन्चायतकालमा नामकरण गर्दा उच्च डाँडोलाई पनि थपेर अहिलेसम्म पनि आठबिसकोट नगरपालिकाले परिचित छ ।
७) खाममा : झुल् + खे – हाल खे शब्द विकास भई झुलिखेत भनिन्छ ।
खास कुरामा : सुइरोे + खेत – सुइरो जस्तो तिखो डाँडोको काखमा धान खेती गर्ने जग्गा भनेको हो ।
८) खाममा : बाँकी + कोई – विकास भएर बाँफीकोट भनिन्छ ।
खास कुरामा : अछट्टै/अलक्कै + डाँडो/थुम्को – छुट्टै/अलक्कै डाँडो वा ठुम्को भनेको हो ।
९) खाममा : स्या + र्ही + गाउँ – खाम विकास भएर सेरीगाउँ भयो ।
खास कुरामा : मृग + पानी + बस्ती – मृग पानी बस्ती हो ।
१०) खाममा : स्या + बाङ – अहिलेसम्म पनि स्याबाङ नै भनिन्छ ।
खास कुरामा : मृग + चौर – मृगचौर भनेको हो ।
११) खाममा : ट््या + खोला – विकास भई टेवाखोला भनिन्छ ।
खास कुरामा : भ्यागटो + नदी – भ्यागुटो पाइने नदी भनेको हो ।
१२) खाममा : हो + ल – विकास भई हिल भन्ने गरिन्छ ।
खास कुरामा : त्यहाँ + छ – त्यहाँ छ भनेको हो ।
१३) खाममा : होल + तरा – अहिलेसम्म पनि होलतरा नै भन्ने गरिन्छ ।
खास कुरामा : उतै + तिर – त्यहाँ वा उतैतिर भनेको हो ।
१४) खाममा : ला + छि + कोट – हाल लाछि शब्द विकास भई राजकोट भएको हो ।
खास कुरामा : बाघ + घाँस + डाँडो – बाघ र घाँस हुने थुम्को वा डाँडो भनेको हो ।
१५) खाममा : छि + बाङ् – हालसम्म छिबाङ गाउँ नामले परिचित छ ।
खास कुरामा : घाँस + चौर – घाँसचौर भनेको हो ।
१६) खाममा : खार + नेटा – हाल खार शब्द विकास भई खारा नेटा हुँदै छ ।
खास कुरामा : बिच + डाँडो – बिच डाँडो वा अन्तरको डाँडो भनेको हो ।
१७) खाममा : भ्या + र्ही + खोला – हाल खोला शब्द विकास भई भेरी नदी भएको छ ।
खास कुरामा : धेरै + पानी + नदी – धेरै पानी वा धेरै पानी जम्मा भएको नदी भनेको हो ।
१६) खाम : बसेकोलाई चुँव : भन्छन् चुँव विकास भएर हाल चुन भएको हो ।
