दुर्गानाथ खरेल ##
समाजमा हुने परिवर्तनलाई सामाजिक परिस्थितिमा हुने परिवर्तन र मानव क्रियाकलापको संयोगलाई बुझ्न सकिन्छ । त्यसका लागि क्रान्तिकारी व्यवहार र तर्कबुद्धिको प्रयोग गर्नुपर्छ । भौतिक परिस्थितिमा हुने परिवर्तन जस्ताको त्यस्तै बुझ्ने हो भने त्यसमा भूमिका क्रान्तिकारी व्यवहारको हुन्छ । त्यसलाई तर्कबुद्धिद्वारा पुष्टि गर्न सकिन्छ । भौतिक आधारलाई सबभन्दा पहिले आफ्नो अन्तरविरोधको अवस्थामा बुझ्नुपर्छ । त्यसपछि अन्तरविरोधलाई हटाएर त्यसलाई व्यवहारमा क्रान्तिकारी रूप दिनुपर्छ ।

मानवीय सारतत्त्व सामाजिक सम्बन्धको समग्रता हो । धार्मिक भावना स्वयम् नै एउटा सामाजिक उपज हो । त्यसले आफू सम्पन्न हुने एकातिर, अरूलाई दयाको भिख दिने अर्काेतिर गरेर असमानता कायम राख्छ । यो नबुझेर फायरवाखले अर्मूत व्यक्तिको विश्लेषण गरेका छन्, जसलाई उनले विशेष व्यवस्थाको प्राणी बनाएका छन् ।

पुरानो भौतिकवादको दृष्टिविन्दु “नागरिक” समाज हो भने नयाँ भौतिकवादको दृष्टिविन्दु सामाजिक मानवजाति हो ।
छानबिन सिद्धान्तबाट सुरु हुँदैन बरु छानविनको अन्तिम परिणाम सिद्धान्त हुन्छ । सिद्धान्त प्रकृति र मानव इतिहासबाट निकालिन्छन् । प्रकृति द्वन्द्वात्मक तरिकाबाट गतिशील हुन्छ र मानव इतिहास वर्गसङ्खर्षबाट गतिशील हुन्छ । त्यो पनि द्वन्द्वात्मक तरिका नै हो ।

श्रम विभाजनबाट वर्गको उत्पत्ति भयो । वर्गसङ्खर्षबाट परिवर्तन हुँदै गयो । वर्गसङ्खर्षमा सम्पन्न वर्गको अधिनायकत्वसहित एकाधिकारी साम्राज्यवादी व्यवस्था सञ्चालित छ । त्यसमा सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व सहितको व्यवस्थाबाट नयाँ युगको थालिनी हुन्छ ।

मानव मस्तिष्क प्रकृतिको उपज हो । यो प्रकृतिको सर्वश्रेष्ठ पदार्थ हो । यसले प्रकृतिको अरू पदार्थसँग अन्तरसम्बन्धित भएर त्यसैअनुरूप काम गर्छ । विश्व प्रणालीको प्रत्येक मानसिक प्रतिबिम्ब वस्तुगत दृष्टिले ऐतिहासिक परिस्थितिद्वारा र आत्मगत दृष्टिले त्यसका जन्मदाताको शारीरिक तथा मानसिक गठनद्वारा सीमित हुन्छ । मानव चिन्तन जति परमसत्तासम्पन्न छ, ठिक त्यत्ति नै परम सत्ताहीन पनि छ । मानव चिन्तनको प्रकृति, यसको प्रवृत्ति, यसका सम्भावना र ऐतिहासिक लक्ष्यको हिसाबले सत्तासम्पन्न र असीमित भए पनि व्यक्तिगत रूप र विशिष्ट क्षणमा सत्तासम्पन्न, असीमित भए पनि व्यक्तिगत रूप र विशिष्ट क्षणमा सत्तासम्पन्न छैन । सीमित छ ।

मानव बुद्धि प्रकृतिको गुणअनुसार नै हुन्छ, प्रकृतिको विरुद्ध हुन सक्दैन । निर्णय र निष्कर्षका विविध रूपलाई समान स्तरमा नराखेर एकअर्कामा आधारित बनाउँछ । यसले उच्च रूपको विकास निम्न रूपबाट गर्दछ । जीवन्त अनुभूतिबाट अर्मूत चिन्तनतिर र यसबाट व्यवहारतिर जाने नै वस्तुगत यथार्थको द्वन्द्वात्मक तरिका हो ।

प्रकृतिमा भएका उच्च जीवमा निम्नस्तरका जिवमा जस्तै लक्षण हुने र अन्तरसम्बन्धित हुने गर्दछन् । मानव चिन्तन जतिसुकै उच्च स्तरको भए पनि निम्नतम स्तरसँग सम्बन्धित हुन्छ । अर्मूत चिन्तन व्यवहारतिर गएर मात्र प्रमाणित हुने हो । त्यसो गर्दा जुन जुन तथ्य व्यवहारबाट प्रमाणित गर्न सकिन्न, ती तथ्य सत्य भए पनि व्यवहारद्वारा प्रमाणित गर्न केही पुस्ता पर्खनुपर्छ । त्यसकारण व्यवहारमा धेरै पुस्तापछि समाजमा लागु हने तथ्यहरू अहिले नै लिपिबद्ध पनि भएका छन् । त्यसैले समाज विज्ञान ऐतिहासिक विज्ञान हो ।

सापेक्ष सत्यको कुल योगबाट निरपेक्ष सत्य बन्ने हुनाले मानव चिन्तन आफ्नो स्वरूपबाट नै निरपेक्ष सत्य प्रदान गर्न सक्षम छ । उसले निरपेक्ष सत्य प्रदान पनि गर्दछ । वैज्ञानिक प्रस्थापनाको सत्यका सीमाहरू सापेक्ष हुन्छन् । तिनीहरू ज्ञानको समृद्धिसँगै कहिले फैलिन्छन् र कहिले सङ्कुचित हुन्छन् । द्वन्द्ववादी भौतिकवाद र सापेक्षवादमा फरक छुट्याउन कुतर्कबाट निर्णायक रूपले छुट्टिनुपर्छ । त्यतातिर दृष्टि नपरेपछि अथवा आफूले नदेखेपछि प्रतिकृयावादी दर्शनको दलदलमा फस्न पुगिन्छ । त्यही कारण हो कि द्वन्द्ववादी भौतिकवाद सापेक्षवादमा अल्मलिन पुगिन्छ ।

द्वन्द्वात्मक भौतिकवादले सर्वसाधारण जनताको सेवा गर्न प्रेरित गर्दछ । इतिहासका निर्माता जनता हुन् भन्ने भनाइबाट पनि जनतालाई सचेत र सड्डठित गरेर इतिहासको रचना गर्न जनताको सेवा अनिवार्य छ । बहुमत जनताले सहयोग र समर्थन नगरेसम्म व्यवस्थामा आमूल परिवर्तन हुन्न र नयाँ व्यवस्थामा हुने प्रतिगमन रोक्न पनि बहुमत जनता नै चाहिन्छ ।

त्यसो त वर्तमान व्यवस्था र योभन्दा पहिलेका व्यवस्थाहरू बहुमत जनताको समर्थन हुँदासम्म टिक्छन् र टिक्ने गरेको इतिहास छ । त्यसकारणले पनि जनताको सेवा गर्नैपर्छ । जनताको सेवा गर्ने भनेको पनि उनीहरूलाई राजनैतिक चेतना स्तर उठाइदिने हो । त्यस्तो भएमा उनीहरू आफैले थाहा पाउँछन् कि कुन व्यवस्था सही वा ठिक हो र कुन व्यवस्था गलत र बेठिक हो । आफूलाई ठिक लागेको व्यवस्थामा प्रतिगमन हुन नदिन पनि जनताको सहयोग र समर्थन चाहिन्छ । त्यत्ति मात्रै होइन, जनता सचेत र सड्डठित हुन नसकेर गरेको गलत फैसला व्यहोर्ने पनि सचेत र सड्डठित पार्टी र त्यसका नेता–कार्यकर्ता पनि तयार हुनैपर्छ किनभने त्यो जनताको फैसला हो ।

हाम्रा संवदेनाहरूलाई बाह्य जगत्को बिम्ब मान्नु, वस्तुगत सत्यलाई स्वीकार गर्नु, ज्ञानको भौतिकवादी सिद्धान्त अपनाउनु—यी सबै एउटै कुरा हुन् । ज्ञान अन्तर्जात हो । हामीलाई चेतनाको साथ प्राप्त हुन्छ । भौतिकवादमा पुग्नका लागि हाम्रो व्यवहारको कसीलाई ज्ञानको सिद्धान्तको आधारशिलामा सामेल गरेर मात्र माक्र्सवादी भइन्छ ।

सत्यसँग पुग्ने एउटा मात्र बाटो विज्ञानको बाटो हो । हाम्रो व्यवहारले त्यसैलाई पुष्टि गर्नुपर्दछ । हाम्रा इन्द्रियहरू धेरैपटक बाह्य जगत्को सम्पर्कमा रहेपछि हाम्रा दिमागमा बिम्ब वा छाप परेर विचारमा व्यक्त हुन्छ । त्यसलाई प्रमाणित गर्न फेरि पनि व्यवहारमा जानुपर्छ । हाम्रो व्यवहारलाई विज्ञानको कसीमा घोट्नुपर्छ । सिद्धान्तलाई व्यवहारमा प्रयोग गरेर आशातीत परिणाम आएपछि फेरिपनि हाम्रो योग्यता बढेको हुन्छ । त्यो योग्यता प्रयोग गरेर हाम्रा काम–कारबाही अझ उचाइमा पुग्दछन् । हाम्रो ज्ञान चेतनामार्फत् व्यक्त हुन्छ र व्यवहारद्वारा प्रयोग हुन्छ । सत्यमा पुग्न सापेक्षिक सत्यको दुरी पार गर्दै निरपेक्ष सत्यसम्म पुग्न सकिन्छ ।

सिद्धान्त र व्यवहारमध्ये मुख्य सिद्धान्त नै हो । सिद्धान्तको ज्ञानकारी नगराइकन गरिएको व्यवहारले कुनै न कुनै अथवा पिछडिएको सिद्धान्तको पक्षपोषण गरिरहेको हुन्छ । बिनासिद्धान्तको व्यवहार हुन सक्दैन तर सिद्धान्तको अध्ययन गर्ने पनि व्यवहारमा प्रयोग गर्नलाई नै हो । व्यवहारमा प्रयोग नहुने सिद्धान्तको कुनै महत्त्व, औचित्य र अर्थ पनि हुँदैन । सिद्धान्तको अध्ययन त्यसलाई व्यवहारमा प्रयोग फेरि अझ उच्च सिद्धान्तको अध्ययन फेरि त्यसलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्दै हाम्रो ज्ञान उचाइतिर बढ्दै जाने हो । द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद विज्ञानमा आधारित सिद्धान्त भएकाले यो व्यवहारबाट खारिएर लगातार उचाइतिर जाने विषयमा हामीलाई ज्ञान दिन्छ ।

ज्ञान उत्पादन र वर्ग सङ्खर्षमाथि निर्भर छ । मान्छे मान्छेबिचको सम्बन्धको जानकारी पनि ज्ञानप्राप्तिको चरित्रभित्रै पर्दछ । ज्ञानप्राप्ति र ज्ञानको विकास कार्यबाट मान्छे मान्छेबिचको सम्बन्ध पनि स्पष्ट जानकारी हुन्छ। सामाजिक व्यवहारका अरू रूपहरू वर्गसङ्खर्ष, राजनीतिक जीवन, वैज्ञानिक जीवन दुवै भौतिक जीवनसँग घनिष्ट रूपले सम्बन्धित छन् ।

वर्गीय समाजमा हरेक व्यक्ति एउटा वर्गविशेषको सदस्यको रूपमा रहिरहन्छ । उसका हरेक विचारमाथि कुनै न कुनै वर्गको छाया परेको हुन्छ ।

ज्ञान प्राप्त हुने क्षेत्र वर्गसङ्खर्ष, उत्पादन सङ्खर्ष र वैज्ञानिक प्रयोग हुन् । वर्गसङ्खर्षका वैज्ञािनकहरू माक्र्स, एड्डेल्स, लेनिन, स्टालिन र माओत्सेतुङ हुन् । उनीहरूले सिद्धान्तको अध्ययन र व्यवहारमा प्रयोग गरेर वर्गसङ्खर्षमा हुन सक्ने उच्चतम सूत्र पत्ता लगाउने काम गरेको हुनाले वर्गसङ्खर्षमा सिद्धान्त र व्यवहारको एकताको प्रतीक मानिन्छन् ।

उत्पादन सङ्खर्षका हजारौँ वैज्ञानिक छन् । उत्पादन सङ्खर्षकै सिलसिलामा वर्गविभाजन र वर्गसङ्खर्ष तीव्र हुँदै गएकाले उत्पादन सङ्खर्षलाई पनि वर्गसङ्खर्षकै भागकोरूपमा हामीले काम गर्नुपर्छ ।

वैज्ञानिक प्रयोगपनि माथिका दुवै क्षेत्रलाई आआफ्नो भैतिक परिस्थितिमा व्यावहारिक रूप दिन गरिने प्रयोग नै हो ।

वर्गसङ्खर्ष वर्गले गर्ने सङ्खर्ष हो । समाजमा श्रमजीवी वर्गको सङ्ख्या अति धेरै भए पनि वर्गीय चेतनाको विकास हुन नसकेका कारणले मुट्ठिभर पुँजीजीवी वर्गले नाफा कमाउने उद्देश्यसहितको राज्यसत्ता सञ्चालन गरेर शोषण बढाइरहेका छन् । वर्गीय चेतनासहितको पार्टीले जनतामा राजनैतिक स्तर उच्च बनाउँदै वर्गीय राजनीति र वर्गसङ्खर्ष सञ्चालन गरेर जनताको हातमा राज्यसत्ता कब्जा भएपछि मात्रै जनताको शासनसहितको नयाँ युग सुरु हुन्छ ।

मानवज्ञान जाँच गर्न र सामाजिक व्यवहारमा सफल हुन उसका विचारलाई चारैतिरका वस्तुगत संसारका नियमको अनुकूल बनाउनुपर्छ । त्यस्तो नभए व्यवहारमा असफल हुने छ । असफलता नै सफलताको जननी हो र खाल्टोमा खसेपछि बुद्धि आउँछ भन्ने पहिलेका भनाइ त्यसै कारणले सही छन् ।

द्वन्द्वात्मक भौतिकवादका दुईओटा विशेषता छन् : १. सर्वहारावर्गको सेवा गर्ने वर्गस्वार्थ भाव, २. व्यवहारमाथि सिद्धान्तको निर्भरता वा सिद्धान्त व्यवहारमाथि आधारित रहेर सिद्धान्तको व्यवहारले सेवा गरेको हुनुपर्ने । सिद्धान्तको सत्यता सामाजिक व्यवहारका वस्तुगत परिणामले मेल गर्दछन् ।

ज्ञानसम्बन्धी सिद्धान्तमा व्यवहारको दृष्टिकोण पहिलो र मूल दृष्टिकोण हो । मानवीय ज्ञानका क्रममा धारणा गहनतम हुँदै जान्छ । निम्न चरणमा संवेदनात्मक रूपबाट उच्च चरणमा तर्कबाट ज्ञान प्रकट हुन्छ । यी दुवै चरणहरू एउटा ज्ञान क्रमको अन्तर्गत छन् । व्यवहारको आधारमा तिनीहरूको एकता हुन्छ । पण्डितले घरमै बसेर संसारका सारा कुरा जान्दछन् भन्ने भनाइ पहिले कोरा गफ थियो । प्रविधिले अहिले पुष्टि गरिदियो । वास्तविकतालाई बदल्नका लागि व्यक्तिगत रूपले भागलिएको व्यवहारिक सङ्खर्षले नै सम्भव बनाउँछ ।

ज्ञानको प्रश्न विज्ञानको प्रश्न हो र योग्यताहासिल गर्ने प्रश्न हो । ज्ञान प्राप्त गर्न वास्तविकतालाई बदल्ने व्यवहारमा भाग लिनुपर्छ ।

मानव ज्ञानमा प्रत्यक्ष अनुभव र अप्रत्यक्ष अनुभवबाहेक केही हुन्न । प्रत्यक्ष अनुभव बढी विश्वासिलो भए पनि अप्रत्यक्ष अनुभवको पनि महत्त्व हुन्छ । सबै ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभवबाट मात्रै प्राप्त गर्न सम्भव हुन्न तरपनि आफ्नो ज्ञानलाई विज्ञानमा प्रमाणित गर्ने अड्डहरू पूरा गरेकै हुन जरुरी पर्छ । आफ्ना व्यावहारिक ज्ञानलाई पनि विज्ञानको तराजुमा जोखेर प्रमाणित गर्नुपर्दछ ।

ज्ञानको पहिलो चरण बाह्य जगत्का वस्तुसँग सम्पर्क हो । दोस्रो कदम सामग्रीलाई व्यवस्थित एवम् पुनर्गठन गरेर त्यसको समन्वय गर्नु हो । दोस्रो धारणा निर्णय र निष्कर्षको चरणसँग सम्बन्धित छ ।

बुद्धिसड्डत ज्ञान संवेदनात्मक ज्ञानमाथि आधारित हुन्छ । ज्ञान अनुभवबाट सुरु हुन्छ । चिन्तनद्वारा धारणा र सिद्धान्तको व्यवस्था गर्दा तिनीहरूलाई समृद्धपार्न मिथ्यालाई हटाउने, सत्यलाई कायम राख्ने गर्दै बाह्य तत्त्व पारगरेर आन्तरिक तत्त्वसम्म पुगेर रचना गरिन्छ ।

धेरैजसो सिद्धान्तको सत्यता अधुरो छ । यो अनुरोध पनि व्यवहारको कसीद्वारा मात्र हट्छ र हटाउन सकिन्छ ।
भौतिक परिस्थिति बदलिइरहेको हुन्छ । नयाँ परिस्थितिका परिवर्तनसँग मेल खाने गरी क्रान्तिकारीको ज्ञानपनि तुरुन्तै बदलिन नसके क्रान्तिलाई विजयसम्म पलिएर जानसकिन्न । आदर्शवाद र यान्त्रिक भौतिकवाद, अवसरवाद र दुस्साहसवाद सबेको विशेषता मनोगत र वस्तुगत तथा ज्ञान र व्यवहारबिचको फाटो नै हो । त्यसैले सामाजिक व्यवहार वैज्ञानिक सत्यको कसी हो । जब सम्पूर्ण मानवजातिले ऐच्छिक र सचेत रूपमा आफूलाई र विश्वलाई बदल्ने छ, तब विश्व कम्युनिज्म युगको उदय हुने छ ।

व्यवहारबाटै सत्यलाई जान्ने, प्रमाणित गर्ने, विकसित गर्ने गर्दै जानुपर्छ । संवेदनात्मक ज्ञानबाट सुरु गर्ने, बुद्धिसड्डत ज्ञानमा विकसित गर्ने अनि फेरि वुद्धिसड्डत ज्ञानबाट सुरु गरेर सक्रिय रूपले क्रान्तिकारी व्यवहारको सञ्चालन गर्दै मनोगत र वस्तुगत संसारलाई बदल्न सक्नुपर्छ । ज्ञान र व्यवहारको प्रत्येक चक्रमा मानव ज्ञानले उचाइ ग्रहण गर्दै जान्छ ।