दुर्गानाथ खरेल ##
पार्टी कार्यकर्ताको मूल्याङ्कन गर्दा सर्वप्रथम उनीहरूको क्रान्तिकारी दृष्टिकोण र नैतिकताको विकासलाई नै आधार बनाउनुपर्छ । क्रान्तिकारी विश्व दृष्टिकोण भनेको समाज जस्तो छ, त्यस्तै बुझ्न सक्ने र त्यसको आधारमा विश्लेषण गर्न सक्ने हुने हो ।

समाज आफै क्रान्तिकारी छैन । त्यो समाजको नेतृत्व परम्परागत छ । क्रान्तिकारीले त्यो समाजमा आमूल परिवर्तनसहितको आफ्नो नेतृत्व स्वीकार गराउन सक्नुपर्छ । धनसम्पत्ति आफ्नो नामा दर्ता गराएर आफू सुविधासम्पन्न हुने र आफ्नो नाममा सम्पत्ति दर्ता गर्न नसकेकामाथि आफ्नो हैकमसहित शासनसत्ता सञ्चालन गर्न सक्ने गरी विश्व दृष्टिकोण बनेको हुन्छ । त्यसमा आमूल परिवर्तन गरी धनसम्पत्ति आर्जन र सुविधासम्पन्नता एक जनाको प्रयत्नले हुने काम होइन । यो कामको प्रकृति सामूहिकतामा आधारित छ । हजारौँ हजार जना श्रमजीवीको प्रयत्नबाट धनसम्पत्तिको निर्माण र परिचालन सम्भव भएको हो तर सामाजिक व्यवस्था खराब भएका कारण त्यसलाई व्यक्तिगत स्वामित्वमा दर्ता गर्ने गरिएको हो । त्यसबाट सम्पत्ति हुने र नहृनेहरू मात्र होइन, थोरै सम्पत्ति हुने र धेरै सम्पत्ति हुने गरी समाजमा परस्पर विरोधको बिउ फैलाएको छ । त्यति मात्र होइन, सम्पत्ति धेरै हुनेको साथ–सहयोगमा रहेर काम गर्ने अथवा सम्पत्ति थोरै हुने वा सम्पत्ति नहुनेहरूको सङ्गठित स्वरूप निर्माण गरेर समानताका लागि सचेत, सतर्क हुँदै आन्दोलन उठाएर शासनसत्ता कब्जा र परिचालन गर्न सक्ने अवस्थामा पुग्ने भन्ने विषयमा धारणाको स्पष्टता दृष्टिकोणसँग सम्बन्धित विषय हो ।

जहाँसम्म नैतिकताको विकासको प्रश्न हो, त्यो वर्गीय विश्व दृष्टिकोणको मातहतमा निश्चित हुने विषय हो । वर्गीय विश्व दृष्टिकोण परस्पर विरोधी छ । एउटा वर्गका लागि कुनै काम नैतिकता असल भएको हुन्छ भने त्यसको विरोधी वर्गका लागि असल नहुने र खराब हुने मात्रै हुन्न, अनैतिक भएको हुन्छ ।

इतिहासका निर्माता जनता हुन् भनेर हामीले पटक पटक भन्दै आइरहेका छौँ तर जनता आफै सक्षम, सङ्गठित र क्रान्तिकारी हुन्नन् । त्यसका लागि क्रान्तिकारी नैतिक आचरण भएको पार्टी, नेता र कार्यकर्ताको निर्देशनमा मात्र जनताले क्रान्तिकारी काम गर्छन् तर पनि इतिहासको निर्माता त आखिरमै जनता नै हुन् ।

अब कुरा आउँछ, सत्य के हो ? सत्य आफै पनि विरोधी हुन्छ । जस्तो सूर्य पूर्वमा भएको सत्य हो । साथै पश्चिममा भएको पनि सत्य नै हो । जबकि पूर्व र पश्चिम विरोधी दिशा हुन् । हामीले आफ्नो दिमाग लगाएर छुट्याउने हो भने सूर्य पूर्वमा हुन्छ, हुनुपर्दछ र त्यो सत्य हुन्छ । बेलुकी हो भने सूर्य पश्चिममा हुन्छ, हुनुपर्छ र त्यो सत्य पनि हुन्छ । त्यसकारण समय, अवस्था, परिस्थितिअनुसार सही पनि अथवा गलत पनि हुन सक्छ ।

माक्र्सले परिस्थितिको विश्लेषण गरेर पेरिस कम्युनका लागि सङ्घर्ष गर्ने काम सही नहुने निर्देशन दिएका थिए । त्यो सही थियो । फेरि बहुमत पेरिसबासीको सहयोग र समर्थन पाएपछि पेरिस कम्युन स्थापना भयो । त्यो पनि सही थियो । अझ अगाडि जाँदा पेरिस कम्युनका लडाकु मजदुर एक हप्तासम्म लडेर ७२ दिनको पेरिस कम्युनले हार स्वीकार गर्यो । माक्र्सले स्वर्ग कब्जा गर्न गरेको प्रशंसनीय कार्य भनेर बयान गरे । त्यो पनि सही थियो । ती परस्पर विरोधी कार्य सही हुनाको कारण जनताको सहभागिता र लडाकुले रोजेको क्रान्तिकारी उपाय दुवै कारणले परस्पर विरोधी दुवै काम सही थिए ।

इतिहासका निर्माता जनता हुन् भनेर हामीले पटक पटक भन्दै आइरहेका छौँ तर जनता आफै सक्षम, सङ्गठित र क्रान्तिकारी हुन्नन् । त्यसका लागि क्रान्तिकारी नैतिक आचरण भएको पार्टी, नेता र कार्यकर्ताको निर्देशनमा मात्र जनताले क्रान्तिकारी काम गर्छन् तर पनि इतिहासको निर्माता त आखिरमै जनता नै हुन् ।

सङ्गठनात्मक रूपले मात्र कम्युनिस्ट बन्ने तर सर्वहारा चरित्र वा नैतिकता, आचरणमा नेताह भ्रष्ट, अवसरवादी र गद्दार बनेर जाने गरेका हुन् । क्रान्तिकारी नैतिकता आफै बनिबनाउ हुने होइन, लामो समयको प्रयत्न, अध्ययन र आफ्ना सहभागीसँगको व्यवहारको सिलसिलामा विकास हुँदै जाने हो । आफू नेता नभई नहुने तर नेतृत्व गर्ने क्षमताको विकास गर्न ध्यान नदिने गरेका कारण खराब नतिजा देखिन्छ ।

पार्टी विविधताको एकता हो । पार्टीजीवनको सुरुमा काम गरेका कारणले मात्र उनीहरूको व्यक्तित्वको बाह्य पक्ष माथि उठ्ने भए पनि आन्तरिक पक्ष विकास भएको हुन्न, निम्न पुँजीवादी र गैरसर्वहारा नै रहिरहेको हुन्छ । त्यही साँचोमा पार्टीनिर्माण गर्दैगर्दा कम्युनिस्ट पार्टीको सिङ्गै परम्परालाई विकृत बनाएका हुनाले पार्टीलाई त्यो पूरै अतीतबाट मुक्त गरेर अघि बढ्न पार्टीलाई सांस्कृतिक क्रान्ति नै आवश्यक परेको छ ।

एक्लै अथवा एक जनाको प्रयासले मात्रै क्रान्तिकारी नैतिकताको विकास हुन सक्दैन । सचेत सर्वहारा वर्गले आफ्नो दैनिक जीवनमा उत्पादक श्रम गर्नुका साथै समय बचाएर पार्टीले दिएको जिम्मा पूरा गर्ने सिलसिला विकास हुने र विकास गर्नुपर्ने चरित्र हो । त्यो बनिबनाउ हुन्न । फेरि सर्वहारा पनि सचेत, सङ्गठित र अनुशासित भएर मात्र पुग्दैन, निम्न पुँजीपति वर्गसँग एकता–सङ्घर्ष–एकता गर्दै जाँदा आफूले र अरूसमेतले गर्ने आत्मालोचना र आलोचनाको सिलसिलामा खारिँदै सुधार गर्दै गर्दा विकास हुने चरित्र हो । क्रान्ति गर्नु भनेको आमूल परिवर्तन गर्नु हो । विचार, विश्व दृष्टिकोण, नैतिक चरित्र, अध्ययन, आफ्ना सहभागी मित्र र शत्रुसँगको व्यवहारसमेत सबैमा आमूल परिवर्तन गर्ने कामले मात्र पुग्दैन, राज्यसत्तामा समेत आमूल परिवर्तन गरेर प्रतिगमनबाट रोक्न गर्ने कृयाकलापकै सिलसिलमा क्रान्तिकारी नैतिकता विकास हुने र गर्दै जाने चरित्र हो । जहाँसम्म के के गर्ने र के नगर्ने भन्ने नैतिकताको प्रश्न हो, जनताको राजनैतिक चेतना उठाउने र आन्दोलनमा सहभागिता बढाउँदै जाने काम आफ्नो नेतृत्वमा सम्पन्न गर्ने/गराउने गर्दा परिआउने समस्या समाधानका लागि अध्ययन र प्रयोग गर्ने हो ।

पार्टी विविधताको एकता हो । पार्टीजीवनको सुरुमा काम गरेका कारणले मात्र उनीहरूको व्यक्तित्वको बाह्य पक्ष माथि उठ्ने भए पनि आन्तरिक पक्ष विकास भएको हुन्न, निम्न पुँजीवादी र गैरसर्वहारा नै रहिरहेको हुन्छ । त्यही साँचोमा पार्टीनिर्माण गर्दैगर्दा कम्युनिस्ट पार्टीको सिङ्गै परम्परालाई विकृत बनाएका हुनाले पार्टीलाई त्यो पूरै अतीतबाट मुक्त गरेर अघि बढ्न पार्टीलाई सांस्कृतिक क्रान्ति नै आवश्यक परेको छ । जिम्मेवारी पूरा गर्दै जाने सिलसिलामा योग्यता बढ्दै जाने हो । पहिलेको निम्न स्तरको योग्यतामा सुधार हुँदै जाने हो । आफू पुरानो योग्यतामा होइन, सुधारिएको उच्च योग्यतामा चल्दै जाने हो ।

माओले सबै फूललाई फुल्न देऊ; सबै विचारलाई प्रतिस्पर्धा गर्न देऊ भन्दा अवसरवादी र प्रतिकृयावादीको विचारलाई पनि प्रतिस्पर्धा गर्न दिने अर्थ लगाएका थिए तर विषालु झारपातलाई उखेलेर हटाऊ भन्ने कुराको ख्यालै गरेका थिएनन् । त्यसकारण हामीले पनि कुराका लागि कुरा गर्ने व्यक्ति र कामका लागि कुरा गर्ने व्यक्तिका विचारलाई अलग अलग ठाउँमा व्यवस्थापना गर्न सिक्नुपर्छ । जहाँसम्म अन्तरविरोधको कुरा हो, संसोधनवादीले समाजवाद, साम्राज्यवाद र राष्ट्रिय मुक्ति आन्दोलनबिचका अन्तरविरोधलाई प्रधान अन्तरविरोध ठान्दछौँ । हाम्रो जस्तो देशमा राष्ट्रियता र प्रजातन्त्रका कुरा गर्दै गर्ने गरेर देश र जनतालाई भ्रममा पारेर आफू नेता बन्ने चलाक प्रशस्तै छन् । प्रजातन्त्र र राष्ट्रियताको नाराको वास्तविकता छुट्याउने कसौटी किसान क्रान्तिप्रति उनीहरूको दृष्टिकोण गलत हुन्छ । त्यतातिर ध्यान दिँदा खालि जनताको पिछडिएको चेतनाबाट फाइदा उठाउन खोजेको स्पष्ट बुझ्न सकिन्छ ।

नेपालको विशिष्ट प्रकारको परिस्थितिमा प्रजातन्त्र वा राष्ट्रियता कुनै एक पक्षमाथि ध्यान केन्द्रित गरेर अर्काे पक्ष गौण ठान्ने प्रवृत्ति सही हुन्न । सामन्तवाद या साम्राज्यवादमध्ये कुनै एउटासितको अन्तरविरोधलाई प्रधान सम्झने विचार नेपालको विशिष्ट प्रकारको परिस्थितिमा गलत हो । नेपालमा कुनै देशले खुला आक्रमण गरेको भए राष्ट्रियतालाई नै प्रथम स्थानमा राख्नुपर्ने हुने थियो । हाम्रो राष्ट्रिय स्वतन्त्रताका लागि दक्षिणतिरको भारतले मित्रवत व्यवहार नगर्ने र राष्ट्रियतामाथि गिद्धे नजर लगाउने भएकाले प्रजातन्त्रको प्रश्नलाई प्राथमिक स्थानमा राख्न सकिन्थ्यो । हाम्रो देशको राजनीतिमा कैयौँ यस्ता जटिलता थपिएका छन्, जसले गर्दा हामीले राष्ट्रियता र प्रजातन्त्रमध्ये कसैलाई पनि गौण स्थानमा राख्न सकेनौँ । त्यसकारण हामीले हाम्रो सङ्गठन पुनर्निर्माण गर्दा यी सबै कुरामा ध्यान पुर्याउनैपर्ने हुन्छ ।

हरेक वस्तुको आफ्नो निश्चित नियम भए जस्तै सङ्गठनको पनि आफ्नो निश्चित नियम हुन्छ । माक्र्सवादी–लेनिनवादी पार्टीको नियमका दुई पक्ष छन् । पार्टी सदस्यताका लागि पार्टीको राजनीति स्वीकार गर्ने, प्रत्येक महिना तोकिएको निश्चित रकम पार्टीमा बुझाउने र कुनै समितिमा सम्मिलित भएर सङ्गठनले दिएको जिम्मा पूरा गर्ने—यो पहिलो आवश्यक सर्त हो ।

वर्गीय मुक्तिका लागि वर्ग लड्नुपर्छ । राष्ट्रिय मुक्तिका लागि त्यो देशका जनता लड्नुपर्छ । जनताले धर्म मान्छन्; राजा मान्छन्; धनीलाई मान्छन्; नेतालाई मान्छन् । समग्रमा अरूलाई मान्छन् । आफूलाई केही गर्न नसक्ने, भाग्यमा भर पर्ने, स्वर्ग, नर्क, अघिल्लो पछिल्लो जुनीलाई मान्ने गर्दै आफूले केही गर्न नसक्ने निरीह एक्लो मान्दछन् । त्यो अवस्थामा पनि आमूल परिवर्तन गरेर म समाजको एउटा जिम्मेवार सदस्य हुँ, देश बचाउने, देशमा न्यायको स्थापना गराउने, जनताको शासन स्थापित गराउने काममा मेरो महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन सक्छ भन्न सक्ने अवस्थामा पु¥याउन पनि सङ्गठन र सचेत प्रयत्न आवश्यक पर्दछ ।

हरेक वस्तुको आफ्नो निश्चित नियम भए जस्तै सङ्गठनको पनि आफ्नो निश्चित नियम हुन्छ । माक्र्सवादी–लेनिनवादी पार्टीको नियमका दुई पक्ष छन् । पार्टी सदस्यताका लागि पार्टीको राजनीति स्वीकार गर्ने, प्रत्येक महिना तोकिएको निश्चित रकम पार्टीमा बुझाउने र कुनै समितिमा सम्मिलित भएर सङ्गठनले दिएको जिम्मा पूरा गर्ने—यो पहिलो आवश्यक सर्त हो । त्यति जिम्मा पूरा नगरे पार्टी सदस्यता कायम रहन्न । दोस्रो पक्ष, पार्टी परिचालनमा जनवादी केन्द्रीयताको पालना गर्ने । यिनी दुवै पक्षमा अनुशासनको दायराभित्र काम गर्न नसक्ने हुनाले सबै साधारण जनता कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्य बन्न सक्दैनन् तर पनि कम्युनिस्ट पार्टी सर्वसाधारण जनताको पक्षमा काम गर्ने पार्टी हो । साथै कम्युनिस्ट पार्टी कार्यकर्ताको भरमा टिक्ने पार्टी हो । पार्टी जनवादी केन्द्रीयताको आधारमा सञ्चालन हुने पार्टी हो ।

जनवादी केन्द्रीयता दुवैतिर धार भएको हतियार हो । एउटा जनवादको धारले उपल्लो समितितिर फर्केर काट्ने काम गर्छ भने अर्काे केन्द्रीयताको धारले तल्लो समितितिर फर्केर काट्ने काम गर्दछ । दुवै पक्षको आआफ्नो क्षमता प्रयोग गरेर पार्टी गतिशील भएको हुन्छ । माथिल्लो समितिको व्यक्तिले केन्द्रीयता लागु गर्न सक्नुपर्छ भने तल्लो समितिको व्यक्तिले जनवादको प्रयोग गर्दै केन्द्रीयताको मातहतमा काम गरिरहेको हुनुपर्छ ।

कम्युनिस्ट पार्टी सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वअन्तर्गत सञ्चालन हुने पार्टी हो । सर्वहाराले भनेको हुने, गैरसर्वहाराले भनेको नहुने बनाउन सक्नुपर्छ । तब त्यो सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व भएको पार्टी हुन्छ । सचेत, सङ्गठित, अनुशासित र नेतृत्वदायी क्षमता भएको लामो आन्दोलनबाट खारिएको मुख्य नेता भई अवस्थाअनुसार पार्टी सञ्चालन हुन्छ ।

पार्टी गतिशील हुने अन्तरविरोधबाट हो । पार्टीभित्र परस्पर विरोधी मान्छे हुन्छन् । बहुमत पक्षको निर्णय अल्पमत पक्षले मान्नुपर्ने भए पनि आफू बहुमतमा आउन पर्खनुपर्ने र कार्यकर्ताको मतले बहुमत पक्षलाई अल्पमतमा पार्ने तथा आफू बहुमतको नेतृत्व गर्न सक्षम हुने नेतृत्वको प्रतिष्पर्धाले गर्दा नै हो ।

पार्टी गतिशील हुने अन्तरविरोधबाट हो । पार्टीभित्र परस्पर विरोधी मान्छे हुन्छन् । बहुमत पक्षको निर्णय अल्पमत पक्षले मान्नुपर्ने भए पनि आफू बहुमतमा आउन पर्खनुपर्ने र कार्यकर्ताको मतले बहुमत पक्षलाई अल्पमतमा पार्ने तथा आफू बहुमतको नेतृत्व गर्न सक्षम हुने नेतृत्वको प्रतिष्पर्धाले गर्दा नै हो । षड्यन्त्र र दुष्ट्याइँ भावना नराखिकन स्वस्थ प्रतिस्पर्धाका लागि दुवै पक्ष तयारी अवस्थामा रहनुपर्छ तर अवसरवाद र प्रतिकृयावादको स्थान कम्युनिस्ट पार्टीमा रहनुहुन्न । भयो भने सबै मिलेर हटाउनुपर्छ र परस्पर विरोधी पक्षबिच पार्टीभित्र एकता–सङ्घर्ष र एकताको आधारमा सन्तुलन कायम गरिएको हुन्छ ।

एकता सर्तबद्ध, सापेक्ष, सामावेशी र अस्थायी हुन्छ भने सङ्घर्ष निरपेक्ष, झन् उच्च स्तरको हुने हुनाले प्रत्येक समय नयाँ नयाँ र उच्च स्तरको सन्तुलन कायम गर्दै अघि बढ्नैपर्ने हुन्छ । अन्तरविरोध पनि बढ्दै जाने अवस्थामा आआफ्नो श्रेष्ठता वा निषेधको अवस्था गरेर सन्तुलन गर्दै झन् उच्च स्तरको सङ्घर्षको तयारी गर्दै जानुपर्छ । त्यसो गर्नैपर्ने स्थिति पनि परिस्थितिले ल्याउँदै गर्छ तर नेपालमा आफ्नो योग्यता र क्षमताको आफैले मूल्याङ्कन गर्न नसकेका कारण अन्तरविरोध सञ्चालन गर्दै अल्पमत र बहुमत एउटै सिक्काका दुई पाटाजसरी सञ्चालन गर्नुको सट्टा अलग भएर छुट्टै चुलो तयार गर्ने चरित्र भएका कारण दर्जनभन्दा बढी व्यक्तिपिच्छे पार्टी गठन गरेको वास्तविक तस्बिर हाम्रो अगाडि छ । त्यसो गर्दा साम्राज्यवादी, कम्युनिस्ट विरोधी शक्तिलाई त सुपाले गर्ने काम बतासले नै गरे जस्तो खुसी भयो होला तर जनताका लागि भने दुर्भाग्य नै भएको छ ।