इन्द्रकान्त शर्मा ##

गाउँघरमा एउटा भनाइ व्यापक मात्रामा चलेको पाइन्छ । त्यो के भने “बुङ्गाहरू खान पुग्ने भएपछि मात्तिन्छन्, कसैलाई टेर्दैनन्” ।

सामन्त वा सामन्ती चरित्रका मानिसले नै यस्तो भनेको पाइन्छ, जसले ती बुङ्गा भनिएकाको गरिबीको श्रमको चरम शोषण गर्थे; इज्जत तौलिन्थे तर अहिले विदेशमा भेट्याइएको सामान्य रोजगारले उनीहरू ( ती बुङ्गाहरू) लाई पनि केही खानलाउन पुग्ने भएको छ । ती बुङ्गालाई केही खानलाउन पुग्ने भएको हुँदा ती सामन्तीलाई टेरपुच्छर लाउनुपर्ने बाध्यता कम भएको छ । टेरपुच्छर लाए पनि उतिसाह्रो लाउँदैनन्; कमकम लाउँछन् ।

“अहिले कसैले कसैलाई गन्दैनन्” यो भनाइ तिनै सामन्तीको हो, जो अहिले ती इज्जतहैसियत केही नभएका टुप्पाबाट पलाएका भनिएकाले बिहानबेलुकाका छाक खाएर सुत्छ्न्; भोकै सुत्दैनन् । टुप्पाबाट पलाएका भनिएकाहरू भोकै नसुतेकोमा नै सामन्तीलाई पिरलो हो; गुनासो हो; छट्पटी हो; नपर्नु पिर हो; सामन्ती बर्बराहट हो ।

श्रम गर्ने मानिसलाई श्रमकै कारण सम्मान दिइएन बरु उसको गरिबीलाई नै उसको हैसियतको प्रमाण बनाइयो । फाटेको लुगा, कमजोर आर्थिक अवस्था र साहुसामु झुक्नुपर्ने बाध्यतालाई उसको सामाजिक परिचय बनाइयो । आर्थिक रूपमा कमजोर हुनु उसको अपराधजस्तो ठानियो । अर्कोतिर, त्यही श्रमबाट लाभ उठाउनेहरू आफूलाई उच्च, प्रतिष्ठित र सम्मानयोग्य ठानिरहे ।

यसरी मानिसको इज्जत, उसको इमान, श्रम, ज्ञान, विवेक र मानवीयताले होइन, सम्पत्ति, वंश, पद, पहुँच र अरूमाथि राख्न सक्ने प्रभावले निर्धारण हुने सामाजिक मान्यता विकसित भयो । यही मान्यता सामन्ती मानसिकताको आधार हो । यस्तो मानसिकताले गरिबलाई गरिब भएकै कारण हेप्छ, कमजोरलाई कमजोर भएकै कारण दबाउँछ र परनिर्भर मानिसलाई आफ्नो अधीनमा राख्नुलाई स्वाभाविक अधिकार ठान्छ ।

उसलाई गरिबको दु:खभन्दा गरिबमाथिको आफ्नो नियन्त्रण प्यारो हुन्छ । श्रमजीवी मानिस दु:खबाट मुक्त हुँदै आत्मनिर्भर बन्न थाल्दा उसलाई खुसी लाग्दैन बरु आफ्नो प्रभाव र प्रभुत्व कमजोर हुने डर लाग्छ तर समाज सधैँ एउटै अवस्थामा रहँदैन । आर्थिक परिस्थिति बदलिन्छ, सामाजिक सम्बन्ध परिवर्तन हुन्छन् र मानिसको चेतना तथा आकाङ्क्षा विकसित हुँदै जान्छन् ।

हिजो साहुको निगाहमा दुई छाक टार्नुपर्ने परिवार आज आफ्नै कमाइले परिवार पाल्न, छोराछोरी पढाउन र बिरामी पर्दा उपचार गर्न सक्ने हुन सक्छ । यसलाई सामान्य आर्थिक परिवर्तनको रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन, यसले मानिसको सामाजिक हैसियत, आत्मसम्मान र अरूसँगको सम्बन्धमा समेत परिवर्तन ल्याउँछ ।

आज वैदेशिकक रोजगारीले गाउँघरको पुरानो सामाजिक सम्बन्धमा पनि महत्त्वपूर्ण परिवर्तन ल्याएको छ । विदेशमा सामान्य रोजगारी गर्ने सबै मानिस धनाढ्य बनेका छैनन् । उनीहरूका घर सामान्य हुन सक्छन्, आर्थिक सङ्घर्ष अझै बाँकी हुन सक्छ र कमाइले आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्नसमेत कठिन हुन सक्छ तर उनीहरूको जीवनमा एउटा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन आएको छ– उनीहरू पहिलेझैँ अरूको कृपामा मात्र निर्भर रहन बाध्य छैनन् ।

आफ्नो श्रमको मूल्य पाउनु, परिवारको पेट पाल्न सक्नु, छोराछोरीको पढाइ खर्च जुटाउन सक्नु र बिरामी पर्दा उपचारको व्यवस्था गर्न सक्नु पनि आत्मसम्मानका महत्त्वपूर्ण आधार हुन् । सामान्य परिवारले बिहानबेलुका पेटभरि खान पाउनु, आफ्ना आवश्यकता आफ्नै कमाइबाट पूरा गर्न सक्नु र जीवनका निर्णय आफैँ गर्न सक्ने अवस्थामा पुग्नु सामाजिक उन्नतिका उपलब्धि हुन् । यस्ता परिवर्तनले मानिसको बोलीमा आत्मविश्वास, व्यवहारमा निर्भीकता र अन्यायको प्रतिवाद गर्ने साहस बढाउँछन् । त्यसैले विदेशमा सामान्य रोजगारी गरेर फर्किएको वा विदेशमै बसेर परिवार पालिरहेको मानिसले सामन्ती ठालुलाई नटेर्न थालेको होइन बरु पहिलेझैँ टेर्नैपर्ने बाध्यता कम भएको हो । ऊ अब आफ्नो गरिबीका कारण आत्मसम्मान अढना राख्न , बन्धकी राख्न वा काम, ऋण र अन्न जुटाउने आवश्यकताले अन्याय सहेर बस्न बाध्य छैन । उसको स्वावलम्बन बढेको छ र पुरानो परनिर्भरतामा आधारित सम्बन्ध बदलिन थालेको छ ।

यस्तो परिवर्तनलाई सामन्ती मानसिकताले सहज रूपमा स्वीकार गर्न सक्दैन । त्यसका लागि आज्ञाकारिता नै संस्कार, निहुरिनु नै शिष्टता र प्रश्न नगर्नु नै असल व्यवहार हो । जबसम्म गरिब मानिस चुपचाप सहन्छ, उसलाई सोझो भनिन्छ । जबसम्म ऊ हरेक कुरामा सहमति जनाउँछ, उसलाई असल मानिन्छ । जबसम्म ऊ सहयोग माग्न ठालुको ढोकामा पुगिरहन्छ, तबसम्म ऊ मर्यादित ठहरिन्छ तर त्यही मानिसले आफ्नो अधिकारबारे बोल्न थाल्यो; अन्यायको प्रतिवाद गर्‍यो; अनावश्यक दबाब अस्वीकार गर्‍यो र आफ्ना निर्णय आफैँ गर्न खोज्यो भने उसको परिचय बदलिन्छ । ऊ ‘मात्तिएको’, ‘अहङ्कारी’ र ‘टुप्पाबाट पलाएको’ कहलिन्छ । गरिबले राम्रो लुगा लगायो भने ‘धेरै फुर्ती देखाउन थालेछ’ भनिन्छ । उसले आफ्नो कुरा आफैँ राख्यो भने ‘मुख लाग्न थालेछ’ भनिन्छ । अन्याय सहन मानेन भने ‘मात्तिएछ’ भनिन्छ । पुरानो सामाजिक मर्यादाका नाममा हुने अपमान स्वीकार गरेन भने ‘अहिलेका मानिसलाई कसैको डर छैन’ भन्ने गुनासो सुनिन्छ ।

यो नामकरण सामान्य गाली वा व्यङ्ग्य मात्र होइन; बदलिँदो सामाजिक चेतनालाई होच्याउने भाषिक हतियार पनि हो । पुरानो प्रभुत्वको सम्बन्ध कमजोर हुन थालेपछि त्यसबाट लाभ लिइरहेको वर्गले आफ्नो हैसियत जोगाउन यस्तो भाषा प्रयोग गर्छ । गरिबको घरमा चुलो बल्नु, उसका छोराछोरी विद्यालय जानु, उसले आफ्नै कमाइबाट घर बनाउन थाल्नु वा आत्मसम्मानसहित आफ्नो कुरा राख्नु सामन्ती मानसिकताका लागि असहजताको कारण बन्छ । विवाद सामान्य मानिसको आर्थिक उन्नतिमाथि मात्र होइन, त्यो उन्नतिले बदलिदिएको सामाजिक सम्बन्ध र पुरानो हैसियतको एकाधिकारमाथि हो ।

सामन्ती मानसिकताको अर्को विशेषता पनि छ– आफूले पाएको सुविधालाई स्वाभाविक अधिकार ठान्ने तर अरूले पाएको अवसरलाई अस्वाभाविक उपलब्धि मान्ने; आफ्नो सम्पन्नतालाई योग्यताको प्रमाण ठान्ने तर अरूको प्रगतिलाई भाग्यको खेल सम्झने । आर्थिक उन्नतिपछि कसैले आफूभन्दा कमजोर मानिसलाई हेप्न थाल्छ भने त्यस्तो व्यवहारको आलोचना हुनुपर्छ तर आर्थिक उन्नति हुँदैमा कोही खराब हुँदैन; आत्मसम्मान जाग्दैमा कोही उद्दण्ड हुँदैन र अन्याय सहन अस्वीकार गर्दैमा कोही संस्कारहीन हुँदैन । स्वावलम्बन र घमण्ड एउटै कुरा होइनन् ।

‘अहिले कसैले कसैलाई गन्दैनन्’ भन्ने गुनासो पनि प्राय: तिनै मानिसबाट सुनिन्छ, जसले लामो समयसम्म अरूबाट विशेष सम्मान, मानमनितो र आज्ञाकारिताको अपेक्षा गर्दै आएका थिए । उनीहरूलाई पहिले मानिसहरू देख्नेबित्तिकै उठेर अभिवादन गर्थे, उनीहरूको कुरा काट्न सक्दैनथे र उनीहरूले भनेको कुरालाई अन्तिम निर्णय मान्थे भन्ने लाग्छ तर प्रश्न उठ्छ— पहिले मानिसले उनीहरूलाई किन गन्थे? उनीहरूको ज्ञान, विवेक, श्रम, त्याग र सामाजिक योगदानका कारण अथवा उनीहरूसँग रहेको जग्गाजमिन, पैसा, पद, वंश, पहुँच र सामाजिक दबदबाका कारण ?

यदि सम्मानको आधार भय, बाध्यता र परनिर्भरता थियो भने त्यो वास्तविक सम्मान थिएन; त्यो परिस्थितिले सिर्जना गरेको अधीनता थियो । गरिब मानिसले ठालुलाई मान दिएको जस्तो देखिए पनि कतिपय अवस्थामा त्यो मान स्वेच्छाले होइन, काम पाउने, ऋण लिने, अन्न जुटाउने वा अनावश्यक दु:खबाट जोगिने बाध्यताले दिएको हुन्थ्यो । आज त्यो बाध्यता केही कमजोर भएको छ । त्यसैले पुरानो व्यवहारमा परिवर्तन आएको हो । मानिसले अरूलाई सम्मान गर्न छाड्नु र अरूको अन्यायपूर्ण दबदबासामु झुक्न छाड्नु एउटै कुरा होइन । कसैलाई मानवीय सम्मान दिनु र कसैको अधीनमा बस्नु पनि एउटै कुरा होइन ।

मानिसहरू टुप्पाबाट पलाउँदैनन् । उनीहरू पनि यही समाजका सदस्य हुन् । उनीहरूको आफ्नै इतिहास, परिवार, श्रम, दु:ख र सङ्घर्ष हुन्छ । आज कसैको आर्थिक अवस्था कमजोर छ भन्दैमा ऊ सधैँ कमजोर नै रहनुपर्छ भन्ने छैन। सामान्य परिवारको आर्थिक अवस्था सुधारिनु, आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्न सक्नु र सामाजिक सम्बन्धमा आत्मसम्मानका साथ उभिन सक्नु स्वाभाविक मानवीय आकाङ्क्षा हो । उनीहरूको जीवनमा अझै समस्या हुन सक्छन् तर भोक र बाध्यताका कारण अरूका अगाडि सधैँ निहुरिनुपर्ने अवस्थाबाट केही हदसम्म बाहिर निस्किनु आफैँमा उपलब्धि हो । उनीहरूले हासिल गरेको स्वावलम्बन र विकास गरेको आत्मसम्मानलाई होच्याउनु अनुचित हो ।

समाजमा परिवर्तन हुनु अस्वाभाविक होइन; परिवर्तनलाई रोक्न खोज्नु नै अस्वाभाविक हो। आर्थिक संरचना र उत्पादनका सम्बन्धहरू बदलिँदै जाँदा मानिसको जीवनस्तर, चेतना र सामाजिक व्यवहार पनि बदलिन्छन्। कुनै पनि सामाजिक हैसियत स्थायी हुँदैन। कसैलाई उसको वंशका कारण मात्र महान् मान्नुपर्ने आवश्यकता छैन। मानिसको मूल्य उसको मानवीयता, इमान, श्रम, विवेक र अरूप्रतिको व्यवहारबाट निर्धारण हुनुपर्छ ।

हामीले चाहेको समाज त्यस्तो हो, जहाँ कसैले कसैलाई अनावश्यक रूपमा टेर्नुपर्ने बाध्यता नहोस् तर सबैले एकअर्कालाई मानवीय सम्मान गरुन् । गरिबीका कारण कसैले अपमान सहनुनपरोस् । धनी हुनु सम्मानको अनिवार्य सर्त नबनोस् र गरिब हुनु अपराध नठानियोस् । वंश, जात, वर्ग, पद वा सम्पत्तिका आधारमा कसैलाई ठुलो वा सानो मान्ने प्रवृत्ति कमजोर हुँदै जाओस् र श्रमको सम्मान स्थापित होस् । त्यसैले ‘अहिले कसैले कसैलाई गन्दैनन्’ भन्ने गुनासोलाई आलोचनात्मक दृष्टिले हेर्नुपर्छ । यदि यसको अर्थ मानिसले एकअर्कालाई सम्मान गर्न छाडे भन्ने हो भने त्यो चिन्ताको विषय हो तर यदि यसको अर्थ मानिसले पुरानो प्रभुत्वका अगाडि अनिवार्य रूपमा झुक्न छाडे भन्ने हो भने त्यो सामाजिक परिवर्तनको सङ्केत हो ।

श्रमजीवी मानिसको पेट भरिनु कसैको अपमान होइन; गरिबको आत्मसम्मान जाग्नु कसैको अपराध होइन; सामान्य परिवारको आर्थिक उन्नति समाजको विकृति होइन र कसैको अन्यायपूर्ण प्रभुत्व स्वीकार नगर्नु सामाजिक मर्यादाको पतन होइन ।

सामन्ती बर्बराहटको वास्तविक रूप यही हो– अरूको श्रमबाट आफ्नो हैसियत बनाउने, त्यही हैसियतलाई जन्मसिद्ध श्रेष्ठता ठान्ने र श्रमजीवी मानिसले आत्मसम्मानसहित बाँच्न खोज्दा उसैलाई ‘मात्तिएको’ तथा ‘टुप्पाबाट पलाएको’ भनेर होच्याउने प्रवृत्ति ।