गत भदौ १० गते भोटेकोशीमा आएको बाढीले नेपाल र चीनमा एउटा भयानक विपत्ति आइपर्यो । पानी, चट्टान र हिलोको उन्मत्त भेल हिमाली नदी तलतिर बग्दा अनगिन्ती घर, पुल, सडक र मानिसहरू बगायो—र धेरैलाई बाक्लो हिलोको दलदलमुनि पुर्यो । वास्तवमा के भएको हो भन्नेबारे वैज्ञानिकहरूले अझै विस्तृत अध्ययन गरिरहेका छन्। तर प्रारम्भिक आकलनअनुसार जमिनबाट हजारौँ फिटमाथि रहेको हिमनदीको एउटा ठूलो भाग र त्यससँगै नजिकैको चट्टानी भीरको हिस्सा भत्किएर तल खसेको देखिन्छ। एकैपटक उपत्यकामा खसेको उक्त पदार्थको मात्रा गिजाको महान् पिरामिडजस्ता करिब ७० वटा पिरामिड बराबर रहेको अनुमान गरिएको छ।
यद्यपि यो विशेष विपत्तिको पूर्वानुमान गरिएको थिएन, यस्तो खतरा—हिमनदीको तीव्र र हिंसात्मक ढङ्गले भत्किनु—तीव्र रूपमा तातिरहेको विश्वमा अब असामान्य घटना रहेन। मानव गतिविधिका कारण भइरहेको जलवायु परिवर्तनले हिमनदीहरूलाई अभूतपूर्व गतिमा पगालिरहेको छ। पर्याप्त मात्रामा पग्लिएपछि पहाडका चुचुरामा अस्थिर अवस्थामा रहेका हिमनदीहरू तल खस्दै आफूभन्दा मुनि रहेका सबै वस्तुलाई प्रभावित गर्न सक्छन्।
हिमालय मात्र यस्तो जोखिममा रहेको क्षेत्र होइन। नर्वे र न्युजिल्यान्डदेखि आइसल्यान्ड र चिलेसम्म विश्वका विभिन्न उच्च हिमाली क्षेत्रमा यस्ता हिमनदीहरू रहेका छन्। “तीव्र तापक्रम वृद्धि र तीव्र गतिमा भइरहेको पग्लाइका कारण विश्वका सबै हिमनदी भएका क्षेत्र जोखिममा छन्,” नेपालस्थित काठमाडौं विश्वविद्यालयका हिमनदी विज्ञ तथा नेसनल जियोग्राफिक एक्सप्लोरर मोहनबहादुर चन्द भन्छन्। स्थानअनुसार हिमनदी भत्किँदा अचानक आउने बाढीदेखि गगनचुम्बी भवनभन्दा पनि अग्ला महात्सुनामीसम्म निम्तिन सक्छ।
तर “सबै कुरा निराशाजनक मात्र छैन,” कोलोराडो विश्वविद्यालय, बोल्डरका हिमनदीजन्य जोखिम विशेषज्ञ तथा नेसनल जियोग्राफिक एक्सप्लोरर अल्टन बायर्सले इमेलमार्फत भने। उचित निगरानी गरिएका केही जोखिमपूर्ण हिमनदीहरूले भत्किनुअघि संकेतहरू देखाउने गरेका छन्। सही परिस्थितिमा यस्ता संकेतले हजारौँ मानिसको ज्यान जोगाउन सकिन्छ।
तर हाम्रो ग्रहको तापक्रम निरन्तर बढ्दै जाँदा आउने भविष्यमा लाखौँ मानिसलाई जोगाउन यस्ता प्रणाली पर्याप्त हुनेछन् त?
हिमनदीको विस्फोटक शक्ति
हिमनदीहरू विश्वका प्रत्येक महादेशमा पाइन्छन्। पहाडका धार वा चुचुरामा अडिएका हिमनदीहरू पग्लिँदा, चर्किँदा र भत्किँदा अत्यन्त घातक हुन सक्ने विभिन्न प्रकारका ठूलो परिमाणका भू-गतिशील घटना निम्तिन सक्छन्। यसमा तीव्र गतिमा बग्ने पग्लिएको पानीदेखि डरलाग्दा हिमपहिरो–पहिरोको मिश्रित घटनासम्म पर्छन्।
यदि कुनै हिमनदी अग्लो फ्योर्डमा भत्कियो भने त्यसले ‘महात्सुनामी’ अर्थात् अत्यन्त विशाल सुनामी सिर्जना गर्न सक्छ। सन् २०२३ मा पूर्वी ग्रिनल्यान्डमा एउटा विशाल चट्टान–बरफको पहिरो साँघुरो समुद्री खाडीमा खसेपछि ६५० फिट अग्ला छालहरू उत्पन्न भएका थिए। ती छालहरूले फ्योर्डका चट्टानी भित्ताहरूलाई समेत क्षतविक्षत बनाएका थिए।
सन् २०२५ मा अलास्काको एउटा फ्योर्डमा यस्तै घटना भयो र त्यसबाट १,५८० फिट अग्लो महात्सुनामी उत्पन्न भयो। यो वासिङ्टन स्मारकको उचाइभन्दा करिब तीन गुणा हो। उक्त अलास्काली फ्योर्डमा प्रायः पर्यटक बोकेका क्रुज जहाजहरू आउने गर्छन्। सौभाग्यवश, महात्सुनामी बिहान सबेरै आएको हुनाले त्यस समयमा फ्योर्ड खाली थियो।
कहिलेकाहीँ हिमनदीहरू तुलनात्मक रूपमा कम दुर्गम स्थानमा पनि भत्किन्छन्। गत मे महिनामा स्विट्जरल्यान्डको आल्प्सस्थित लोत्सेन उपत्यकामा रहेको बिर्च हिमनदीको ठूलो हिस्सा भत्कियो। त्यसबाट चट्टान र बरफ मिसिएको ठूलो पहिरो खस्यो र २ करोड टन भग्नावशेषले ब्लाटेन गाउँको अधिकांश भाग पुर्यो।
हालै हिमालयमा भएको घटना यसको अर्को भयावह उदाहरण हो। बुधवार नेपाल–तिब्बत सीमामा पर्ने लाङटाङ लिरुङ हिमालको उत्तरी मोहडामा केही वस्तु भत्किएर तल खसेको थियो। फ्रान्सस्थित युनिभर्सिते ग्रेनोबल आल्प्सकी भू-आकृतिविज्ञ क्रिस्टेन कुक भन्छिन्, “हिमनदीमुनि रहेको ठूलो चट्टानी आधारको एउटा हिस्सा भत्कियो। हिमनदीमुनिको जमिन नै भत्किएपछि त्यसले हिमनदीलाई पनि आफूसँगै तल ल्यायो।”
बरफ अत्यन्त तीव्र गतिमा तल खसेका कारण त्यसको केही भाग पग्लिएको हुन सक्छ। साथै, चट्टानले केही समय ल्हेन्दे नदीलाई थुनेर अस्थायी ताल बनाएको र त्यसपछि त्यो बाँध अचानक फुटेको सम्भावना पनि छ। चन्द भन्छन्, “बाँध बनेको समय, त्यसको आकार र थुनिएको पानीको मात्रा अझै पुष्टि भएको छैन। तर बाढी आउनुको सबैभन्दा सम्भावित कारण यही हुन सक्छ।”
कुनै एउटा विपत्तिलाई मात्र वायुमण्डलीय तापक्रम वृद्धिसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोड्न सकिँदैन। तर यहाँ उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेको स्थायी रूपमा जमेको जमिन—“हजारौँ वर्षदेखि हिउँ, बरफ र चट्टानलाई एकसाथ बाँधेर राखेको क्रायोस्फेरिक गोंद,” बायर्सको शब्दमा—तापक्रम बढ्दै जाँदा कमजोर भएको हुन सक्ने सम्भावना छ।
वास्तवमा विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिलाई यी सबै हिमनदीसम्बन्धी भत्काइका घटनामा प्रमुख योगदान गर्ने कारकका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यसको कारण सरल छ। चन्द भन्छन्, “तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदी पग्लिने गति बढ्छ। हिमताल बन्ने प्रक्रिया र अन्य कारकहरूले पहाडलाई अस्थिर बनाउँछन्, त्यसमाथि कमजोर भूगर्भीय संरचनाले जोखिम अझ बढाउँछ।”
अर्को हिमनदीजन्य विपत्तिको पूर्वानुमान
यदि पृथ्वीको वायुमण्डल र महासागरहरू निरन्तर यही गतिमा तातिरहे भने आगामी केही दशक कठिन हुन सक्छन्। हिमनदीजन्य जोखिमका घटना अझ बढी हुने र सम्भवतः तिनको परिमाण पनि बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ।
कुक भन्छिन्, “उच्च हिमाली क्षेत्रमा अझ बढी अस्थिरता देखिने अपेक्षा हामी गर्छौं। नेपालमा भएको यो घटना असाधारण रूपमा ठूलो थियो। तर यस प्रकारका धेरै साना भत्काइहरू भने निश्चित रूपमा भइरहनेछन्।”
हिमनदीजन्य जोखिमको एकाधिकार हिमालयसँग मात्र छैन।
बायर्सका अनुसार दक्षिण अमेरिकाको एन्डिज पर्वत, विशेषगरी पेरुको कोर्डिलेरा ब्लाङ्का क्षेत्रमा, सन् १९४० को दशकदेखि नै विनाशकारी हिमताल विस्फोटजन्य बाढी (Glacial Lake Outburst Flood) देखिन थालेका थिए। यसको एउटा कारण ती हिमनदीहरू तुलनात्मक रूपमा कम उचाइमा हुनु र त्यहाँ तापक्रम वृद्धि पहिले तथा तीव्र रूपमा हुनु हो। भविष्यमा आउने भेल रोक्ने प्रयासस्वरूप पानी निकासका नाली खन्नेजस्ता केही इन्जिनियरिङ उपायहरू पनि अपनाइएका छन्। तर यस्ता सुरक्षात्मक उपायले हिमनदीलाई पग्लिन र भत्किनबाट भने रोक्न सक्दैनन्।
तर कुकका अनुसार हिमालय विशेष रूपमा जोखिममा छ। यहाँ अत्यन्त ठाडा भिरालोमा रहेका हिमनदीहरूको संख्या धेरै छ र तिनको ठीक तल पनि त्यस्तै ठाडा नदी उपत्यकाहरू छन्—जुन उपत्यकाहरूमा धेरै पूर्वाधार निर्माण भइसकेका छन्। हिमनदी भत्किने जोखिमका अतिरिक्त, सन् २०१९ को एउटा अध्ययनले २१० वटा हिमताल अचानक विस्फोट भई आउने बाढीबाट मानव बस्तीहरू जोखिममा पर्न सक्ने देखाएको थियो।
यसको अर्थ मानवता पूर्ण रूपमा असहाय छ भन्ने होइन। हरितगृह ग्यासको उत्सर्जन घटाएर हिमनदीहरू स्थिर राख्ने दीर्घकालीन प्रयासबाहेक वैज्ञानिकहरूले पछिल्ला वर्षहरूमा हिमनदी भत्किँदा धेरै मानिसको ज्यान जोगाउन सक्ने क्षमता पनि विकास गरेका छन्।
सन् २०२५ मा स्विट्जरल्यान्डको ब्लाटेन गाउँलाई पुरेको हिमपहिरो एउटा ठूलो विपत्ति थियो। तर गाउँका कुनै पनि मानिसको मृत्यु भएन। किनकि स्थानीय बासिन्दा र उनीहरूका पशुहरूलाई हिमनदी भत्किनुभन्दा नौ दिनअघि नै सुरक्षित स्थानमा सारिएको थियो।
नर्वेजियन जियोटेक्निकल इन्स्टिच्युटका प्राकृतिक जोखिमसम्बन्धी अनुसन्धानकर्ता तथा ब्लाटेनकै बासिन्दा बेन्जामिन बेलवाल्डका अनुसार उक्त हिमनदी सन् १९९० को दशकदेखि नै समस्याग्रस्त रहेको थाहा थियो। सन् २०२५ को सुरुवातसम्म आइपुग्दा हिमनदीबाट बारम्बार चट्टान खस्न थालेपछि वैज्ञानिक र नीति निर्माताहरू सतर्क भएका थिए। स्थानीय बासिन्दाको निरन्तर निगरानी र विभिन्न वैज्ञानिक प्रविधिबाट गरिएको अनुगमनले हिमनदी भत्किने समय नजिकिँदै गएको संकेत दिएको थियो।
बेलवाल्ड भन्छन्, “अत्यन्त स्पष्ट र खुला सञ्चारका कारण सुरक्षित स्थानमा सार्ने प्रक्रिया सहज भयो। अन्ततः ब्लाटेनका कुनै पनि बासिन्दाले ज्यान गुमाउनुपरेन।”
आर्थिक क्षति भने ठूलो थियो—करिब ४० करोड अमेरिकी डलर। तर पूर्वसूचना नभएको भए ज्यान गुमाउन सक्ने मानिसहरूको जीवन जोगियो।
के यस्तो प्रणाली हिमालयमा पनि लागू गर्न सकिन्छ?
सम्भावित रूपमा सकिन्छ। बायर्सका अनुसार नेपालका अधिकारीहरूसँग मिलेर भविष्यमा हिमनदीजन्य विस्फोट वा बाढी आउन सक्ने स्थानहरू पहिचान गर्ने, जोखिम नक्सा तयार गर्ने र समुदायलाई विपत्तिका लागि तयार पार्ने योजनामा काम भइरहेको छ।
तर यसमा केही ठूला चुनौतीहरू छन्।
बेलवाल्ड भन्छन्, “हिमालय अत्यन्त विशाल क्षेत्र भएकाले यहाँ निगरानी गर्नु आल्प्सको तुलनामा स्पष्ट रूपमा धेरै कठिन छ।”
पहिलेदेखि नै बढी जोखिमपूर्ण देखिएका थोरै हिमनदीलाई प्राथमिकतामा राखेर निगरानी गरे पनि समस्या समाधान हुँदैन। किनकि हरेक हिमनदीले भत्किनुअघि एउटै प्रकारका चेतावनी संकेत देखाउँछ भन्ने छैन।
तर यस्ता चेतावनी प्रणाली प्रभावकारी हुन सक्छन्—यदि जोखिममा रहेका देशले “अत्यन्त उन्नत र निरन्तर निगरानी प्रणाली” स्थापना गरे भने, चन्द बताउँछन्। दुर्भाग्यवश, स्विट्जरल्यान्डसँग उपलब्ध आर्थिक स्रोत र सुविधा अन्य देशसँग सधैँ उपलब्ध हुँदैन।
चन्द भन्छन्, “हिन्दुकुश–हिमालय क्षेत्रका विकासशील देशहरूले अझ ठूलो चुनौती सामना गरिरहेका छन्।”
बायर्सका अनुसार अर्को व्यापक समस्या भनेको “विनाशकारी बाढीको जोखिममा रहेका नदी र बाढी मैदानमा नियमनविहीन निर्माण तथा सहरीकरण” हो।
यस्ता जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा मानिस र पूर्वाधारको संख्या जति बढ्दै जान्छ, भविष्यमा हुने मानवीय क्षति पनि त्यति नै ठूलो हुन सक्छ।
अझ धेरै काम गर्न बाँकी छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, अर्को हिमनदी भत्किने वा अचानक बाढी आउने घटना ठीक कहिले र कहाँ हुन्छ भन्ने कुरा अहिले कसैलाई निश्चित रूपमा थाहा छैन।
अहिलेलाई एउटा कुरा भने निश्चित छ।
चन्द भन्छन्, “अझ धेरै विपत्तिहरू आउँदैछन्।”
