खनिज पदार्थ कुनै पनि देशका लागि वरदान हुन्छ । खनिज पर्दाथकै कारणले सम्बन्धित देश समृद्ध बनेका हुन्छन् । हुन त कम खनिज पदार्थ भएका देशले पनि समृद्धि हासिल गरेका छन् । फेरि पनि खनिज पदार्थ भएका देशका लागि आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न तुलनात्मक रूपमा अनुकूलता हुन्छ । त्यसो त कुनै न कुनै खनिज पदार्थ प्रत्येक देशमा रहेकै हुन्छन् । त्यसका विपरीत कतिपय देश यस्ता पनि छन्, जसले खनिज पदार्थ भएकै कारण राष्ट्रिय स्वाधीनताको युद्ध लड्न विवश छन् । अफ्रिकी मुलुक खनिज पदार्थकै कारण एक वा अर्को प्रकारले साम्राज्यवादी चलखेलको क्रिडास्थल बनिरहेको छ । त्यही अवस्था खाडी मुलुकको छ । त्यहाँ पेट्रोलियम पदार्थकै कारण अमेरिकी सैन्य क्याम्प छ । यही कारण यतिखेर खाडी मुलुक इरानी प्रत्याक्रमणको निसाना बनेको छ । पेट्रोलियम पदार्थ भएकै कारण साम्राज्यवादी चपेटामा परेको पछिल्लो देश भियतनाम हो । त्यहाँको तेलभण्डारमाथि कब्जा जमाउन अमेरिकाले कथित लागुपदार्थ ओसारपसारको आरोप लगाएर राष्ट्रपति मदुरोलाई भियतनामबाटै गिरफ्तार गरेर अमेरिकामै मुद्दा चलाइरहेको छ । भर्खरै भियतनामसित अमेरिककाले यस्तो सम्झौता गरेको छ, जसअनुसार त्यहाँको ५५ प्रतिशत तेलमाथि अमेरिकाको कब्जा रहनेछ । यो सम्झौताबाट थप स्पष्ट भएको छ, भियतनामसित अमेरिकी अन्तरविरोधको केन्द्रविन्दुमा तेलभण्डारमाथि कब्जा गर्नु नै हो ।
हाम्रो देशमा पनि थुप्रै खनिज पदार्थ छन् । त्यसमध्ये पछिल्लो समय चर्चामा रहेका खनिज युरोनियम हो । अहिलेसम्मका विभिन्न अध्ययनले मुस्ताङमा ठुलो परिमाणमा युरेनियम रहेको देखाएको छ । भनिरहनुपर्ने विषय होइन, युरोनियम अत्यन्तै बहुमूल्य र बहुपयोगी खनिज पदार्थ हो । इरानमाथि अमेरिकी आक्रमणको एउटा उद्देश्य त्यहाँको युरेनियम पदार्थमाथिको कब्जा जमाउनु हो । अहिले नेपालमा युरेनियम पदार्थ फेला परेपछि त्यसको सदुपयोगभन्दा दुरुपयोग हुने आशङ्का बढेको छ । पछिल्लो सुशीला कार्की सरकाले सैद्धान्तिक रूपले युरोनियम उत्खनन्का लागि अमेरिका र अस्ट्रेलियासित सहमती गरेको सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन् । यो समाचारको बालेन्द्र शाह सरकारले अहिलेसम्म खण्डन गरिसकेको छैन । हामीकहाँ खानी तथा भूगर्भ विभागका विभिन्न परियोजनामा अमेरिकी संलग्नता सुरुदेखि नै छ । त्यसै आधारमा सरकारले युरेनियम उत्खनन् कार्यमा अमेरिकालाई संलग्न गराउने सम्भावना बढेको छ । हाम्रो देशको आन्तरिक क्षमताले युरेनियम उत्खनन् गर्न नसक्ने स्थिति एकातिर छ भने अर्कोतिर जुन स्थानमा अहिले युरेनियमको खानी रहेको भनिएको छ, त्यसको पूर्व, उत्तर र दक्षिणतर्फ चीन छ भने दक्षिणतर्फ नेपाल छ । यसरी सो स्थान सामरिक प्रकारले पनि महङ्खवपूर्ण रहेको देखिन्छ । त्यसकारण मुस्ताङको युरेनियम उत्खनन् गम्भीर र संवेदनशील विषय बन्न जान्छ । यस्तो गम्भीरता वा संवेदनशीलतालाई बेवास्ता गरेर मुस्ताङमा युरेनियम उत्खनन् गरिन्छ भने त्यसले नेपालको राष्ट्रिय सार्वभौमिकतामाथि खलल पुग्ने निश्चित छ ।
युरेनियम अत्यन्त बहुमूल्य खनिज पदार्थ भएको तथा अर्कोतर्फ त्यसको उत्खनन् तत्काल हाम्रो सामर्थ्यभित्र नरहेकाले यस विषयलाई नेपालले गम्भीर रूपमा लिनुपर्दछ । यसप्रतिको हल्का रवैयाले गम्भीर दुष्परिणाम ल्याउने निश्चित छ । त्यसैले तत्कालका लागि त्यहाँको युरेनियम उत्खनन् कार्य बन्द गरिरनुुपर्दछ । त्यसमा कुनै पनि विदेशी शक्तिको संलग्नतालाई रोक लगाइनुपर्दछ । अझै अमेरिकाजस्ता देशलाई यसमा सामेल गर्नु अत्यन्तै आपत्तिजनक हुन्छ । यसरी जानाजान देशलाई साम्राज्यवादी दुश्चक्रमा पार्ने कार्य गरिनुहुँदैन । यस मामिलामा नेपाल सरकार गम्भीर बन्नुपर्दछ । राष्ट्रिय सार्वभौमिकतालाई सरकारले हेलचेक्राइँ गर्नुहुँदैन । यस सम्बन्धमा गरिने कुनै पनि गल्तीले राष्ट्रिय सार्वभौमिकता खतरामा पर्नेछ । फलस्वरूप हामी खाडी मुलुक, अफ्रिका वा भियतनामको नियतिमा पुग्नेछौँ । त्यसै पनि एमसिसीसँगै नेपालको राष्ट्रिय सार्वभौमिकता खतरामा परेकै छ । यो खतरालाई थप गम्भीर बनाउनुहुँदैन ।
युगदर्शन साप्ताहिक वर्ष १८, अंक ३, २०८३ असौज ७ गते प्रकाशित
