रातको नौ बजिसकेको थियो। मेचमा बसेका अमरजितको अगाडि पुराना, पृष्ठ पहेँलिएका कार्ल मार्क्स र लेनिनका पुस्तकहरू खुला थिए। कोठाको कुनामा रहेको टेबल ल्याम्पको धमिलो प्रकाशमा उनका गम्भीर आँखा पानाहरूमा तैरिरहेका थिए। बाहिर सहरको कोलाहल बिस्तारै शान्त हुँदै थियो, तर अमरजितको मनभित्र भने अर्कै आँधी चलिरहेको थियो।

अमरजित कम्युनिस्ट पार्टीका एक निष्ठावान् र पुराना सदस्य थिए। उनका लागि कम्युनिस्ट हुनु केवल कुनै पार्टीको सदस्यता कार्ड बोक्नु वा चुनावी भाषणमा नारा लगाउनु मात्र थिएन। यो त जीवन जिउने एउटा कठोर दर्शन थियो—त्याग, नैतिकता, क्रान्ति र स्वाभिमानको बाटो। युवावस्थादेखि नै उनले शोषणमुक्त समाजको सपना देखेका थिए। तर उमेरले चार दशक पार गरिसक्दा पनि अमरजितको सिद्धान्तप्रतिको निष्ठामा अलिकति पनि ह्रास आएको थिएन। उनी आज पनि सिद्धान्तमा पहाडझैँ अडिग थिए।

“अमरजित, तिमी कुन युगमा छौ?” उनका बाल्यकालका साथी रमेश प्रायः उनलाई भेट्दा जिस्क्याउने गर्थे। रमेश, जो कुनै समय अमरजितसँगै क्रान्तिका नारा लगाउँथे, आज एक ठूला ठेकेदार र प्रभावशाली राजनीतिक बिचौलिया बनिसकेका थिए।

रमेश एकाबिहानै अमरजितको साँघुरो घरमा आइपुगेका थिए। महँगो गाडीबाट ओर्लिएर बैठक कोठामा छिर्दै रमेशले अमरजितको साधारण पोसाक र पुरानो घरलाई दयाको नजरले हेरे।

“हेर अमरजित, आजको नेपाली समाज बदलिसक्यो,” रमेशले सोफामा बस्दै सम्झाउने शैलीमा भने, “आजको समाजका हिसाबले तिम्रो विचार समयानुकूल मानिँदैन। तिमी अझै ती पुराना सिद्धान्तका पोका बोकेर बसिरहेका छौ। व्यावहारिक बन, अमरजित! आजका मान्छेहरू कसरी अगाडि बढेका छन्, हेर त। अवसर जहाँ छ, त्यहीँ ढल्किनुपर्छ।”

अमरजितले शान्त नजरले रमेशलाई हेरे। उनीभित्र कुनै घमण्ड थिएन, न त कुनै हीनताबोध नै। उनले बिस्तारै चियाको कप टेबलमा राख्दै सोधे, “तिम्रो नजरमा समयानुकूल हुनु भनेको के हो, रमेश?”

“समयानुकूल हुनु भनेको आजको समाजसँगै बग्नु हो,” रमेशले आत्मविश्वासका साथ भने, “आजको समाजमा मान्छे कसरी सफल हुन्छ? अलि-अलि चलाखी गरेर, शक्ति र सत्ताको पछि लागेर, अलि-अलि नाफा कमाएर र आफूलाई फाइदा हुने ठाउँमा आफ्नो निष्ठा पनि बेचेर। तिमी न भ्रष्टाचार गर्न सक्छौ, न नैतिकतालाई एकातिर पन्छाउन सक्छौ, न अवसरवादी बनेर कसैको चाकडी गर्न सक्छौ। तिमीभित्र न त कुनै व्यक्तिगत महत्त्वाकाङ्क्षा छ, न नाफा कमाउने दिमाग, न त आफ्नो हितका लागि प्राकृतिक स्रोतको प्रयोग गर्ने हिम्मत। जब समाजका लगभग सबै मान्छे यही गरिरहेका छन् भने तिमी मात्रै साधु बनेर के पाउँछौ? तिमी यो समाजका लागि ‘अप्रासङ्गिक’ भइसक्यौ, अमरजित।”

रमेशका शब्दहरू कडा थिए, तर तिनमा आजको नेपाली समाजको तीतो यथार्थ लुकेको थियो। आजको समाजमा इमानदारीलाई कमजोरी र भ्रष्टाचारीलाई ‘च्याम्पियन’ मान्ने परिपाटी बसिसकेको थियो। जो इमानदार छ, उसलाई पछाडि पारिन्थ्यो; जो अवसरवादी र नैतिकताहीन छ, उसैको जयजयकार हुने गर्थ्यो।

अमरजित केही बेर मौन रहे। उनी उठे र झ्यालबाट बाहिर देखिने सहरतिर हेरे। बाहिर चिल्ला गाडीहरू दगुरिरहेका थिए, अग्ला-अग्ला महलहरू ठडिएका थिए। तर ती महलहरूका पछाडि कति धेरै गरिबहरूको पसिना र कति धेरै भ्रष्टाचारको कालो धन लुकेको थियो, अमरजितलाई राम्ररी थाहा थियो।

उनले रमेशतिर फर्केर दृढ स्वरमा भने, “रमेश, तिमीले भनेको कुरा बिल्कुलै सत्य हो। म आजको यो भ्रष्ट, नैतिकताहीन, अवसरवादी र नाफाखोर समाजको हिसाबले ‘समयानुकूल’ छैन। र मलाई यसमा कुनै पश्चात्ताप पनि छैन।”

रमेशले अचम्म पर्दै अमरजितलाई हेरे।

अमरजितले अगाडि भने, “यदि आजको समाजमा अनुकूल हुनु भनेको भ्रष्टाचारको दलदलमा भासिनु हो भने, समयानुकूल हुनु भनेको आफ्नो नैतिकता र स्वाभिमानलाई राष्ट्रघात र नाफाखोरीको वेदीमा बलि चढाउनु हो भने—म बरु यो समाजअनुसारको समयानुकूल नभएको नै राम्रो! म आजको समाजमा भएका तमाम बेथिति, अन्याय र व्यभिचारको रमिते बनेर त्यसको समर्थन गर्न सक्दिनँ। म कसरी त्यो अपराधको हिस्सेदार बनूँ, जसले मेरो देश र मेरो वर्गलाई दिनप्रतिदिन खोक्रो बनाउँदैछ?”

अमरजितको आवाजमा एक प्रकारको क्रान्तिकारी राप थियो। उनका प्रत्येक शब्दमा गहिरो स्वाभिमान झल्कन्थ्यो। उनी केवल एक व्यक्ति थिएनन्; उनी त ती तमाम असहाय र शोषित जनताका प्रतिनिधि थिए, जसको हक र अधिकार आजका अवसरवादीहरूले खोसिरहेका थिए।

केही दिनपछि अमरजितको पार्टीको बैठक बोलाइयो। पार्टीभित्र पनि बिस्तारै पुँजीवादी र अवसरवादी विचारहरू हाबी हुँदै गएका थिए। चुनाव जित्नका लागि जे पनि गर्ने, व्यापारीहरूसँग चन्दा लिएर उनीहरूकै हितमा नीति बनाउने र वर्गसङ्घर्षका एजेन्डालाई पन्छाएर व्यक्तिगत समृद्धिको पछि लाग्ने प्रवृत्ति पार्टीका नेताहरूमा बढेको थियो।

बैठकमा पार्टीका एक सदस्यले एउटा प्रस्ताव पेस गरे। प्रस्ताव थियो—स्थानीय तहको विकासका लागि एउटा ठूलो विदेशी कम्पनीलाई नजिकैको नदी र जङ्गल क्षेत्र ५० वर्षका लागि भाडामा दिने, जसबाट पार्टीलाई ठूलो रकम ‘सहयोग’ प्राप्त हुनेछ र आगामी चुनाव जित्न सजिलो हुनेछ।

बैठकमा उपस्थित धेरैजसो नेताहरूले ताली बजाएर प्रस्तावको समर्थन गरे। उनीहरू भन्दै थिए, “आजको राजनीतिमा पैसा र शक्ति नै सबैभन्दा ठूलो कुरा हो। क्रान्तिका कुरा गरेर मात्र चुनाव जितिँदैन। यो समयानुकूल निर्णय हो।”

तर अमरजित आफ्नो ठाउँबाट उठे। उनको मुहारमा गम्भीरता र आँखामा विद्रोहको आगो थियो।

“अध्यक्ष कामरेड!” अमरजितको गर्जनले सभाहल शान्त भयो।

“हामी कुन बाटोमा हिँडिरहेका छौँ?” अमरजितले सोधे, “हामीले यही दिनका लागि कम्युनिस्ट पार्टीको झन्डा उठाएका थियौँ? विदेशी पुँजीपतिहरूलाई हाम्रो प्राकृतिक स्रोत सुम्पिएर, उनीहरूबाट आउने चन्दाको बलमा चुनाव जित्नु कुन प्रकारको साम्यवाद हो? यो विकास होइन, यो त सरासर राष्ट्रघात र जनताप्रतिको गद्दारी हो!”

पार्टीका एक प्रभावशाली नेताले अमरजितलाई रोक्दै भने, “अमरजित कामरेड, अलि व्यावहारिक हुनुहोस्। आजको दुनियाँमा सिद्धान्तको राजनीतिले चल्दैन। अलि-अलि लचकता अपनाउनै पर्छ। समाज जहाँ जाँदैछ, हामी पनि त्यतै मोडिनुपर्छ।”

“लचकता?” अमरजित कडा स्वरमा बोले, “अन्याय, भ्रष्टाचार र राष्ट्रघातसँग सम्झौता गर्नु लचकता होइन, नपुंसकता हो! यदि पार्टीले आफ्नो क्रान्तिकारी आदर्श, नैतिकता र राष्ट्रिय स्वाभिमानलाई यसरी बजारमा बिक्रीमा राख्छ भने म यस्तो निर्णयको घोर विरोध गर्दछु। म भ्रष्ट र अवसरवादी नीतिको साक्षी बन्न सक्दिनँ।”

हलमा कानाफुसी सुरु भयो। धेरैजसो नेताहरू अमरजितलाई ‘पुराना विचारका’, ‘अव्यावहारिक’ र ‘विकासविरोधी’ भनेर जिस्क्याउन थाले। उनीहरूका लागि अमरजित आजको समयमा एउटा बिझाउने कसिङ्गरजस्तै बनेका थिए। तर अमरजितलाई कसैको आलोचनाको डर थिएन। उनी सिद्धान्तको जगमा उभिएका थिए, जुन जग कुनै पनि राजनीतिक आँधीले हल्लाउन सक्दैनथ्यो।

अमरजितले आफ्नो असहमति दर्ज गराए र बैठक छाडेर बाहिर निस्किए। उनीसँग कुनै महँगो गाडी थिएन, न त अगाडि-पछाडि लाग्ने कार्यकर्ताहरूको भिड नै थियो। उनी पैदल नै आफ्नो घरतिर लागे।

घर फर्कने क्रममा अमरजितको भेट गाउँका केही युवाहरूसँग भयो। ती युवाहरू बेरोजगार थिए, तर उनीहरू राजनीतिक दलका नेताहरूको पछाडि लागेर चाकडी गर्न र सजिलै पैसा कमाउने बाटो खोज्न व्यस्त थिए।

उनीहरूमध्ये एकजनाले अमरजितलाई देखेपछि भने, “अमरजित काका, हजुरले जीवनभर पार्टी र सिद्धान्त भन्दै बिताउनुभयो, तर के पाउनुभयो? हेर्नुस् त, हजुरसँगै राजनीति सुरु गरेकाहरू आज कहाँ पुगिसके! महल बनाए, चिल्ला गाडीमा हिँड्छन्। हजुर भने अझै पैदलै हुनुहुन्छ। अलि-अलि चलाखी सिकेको भए आज हजुर पनि मन्त्री हुनुहुन्थ्यो होला!”

अमरजित रोकिए। उनले ती युवाहरूलाई स्नेहपूर्वक हेरे, तर तिनको सोचप्रति उनलाई दया लाग्यो।

“बाबु हो,” अमरजितले भन्न थाले, “सफलतालाई कसरी नाप्ने भन्ने कुरा मान्छेको दृष्टिकोणमा भर पर्छ। यदि धेरै पैसा कमाउनु, महँगा गाडी चढ्नु र भ्रष्टाचार गरेर महल बनाउनु नै सफलता हो भने म असफल मान्छे हुँ। तर यदि राति सिरानीमा टाउको राख्दा शान्तिको सास फेर्न पाउनु, आफ्नो इमान र स्वाभिमानलाई कसैको अगाडि नबेच्नु र जनताको आँखामा आँखा मिलाएर उभिन सक्नु सफलता हो भने म संसारकै सबैभन्दा सफल मान्छे हुँ।”

युवाहरू अमरजितका कुरा सुनेर केही बेर स्तब्ध भए।

“आजको समाजले तिमीहरूलाई भ्रष्ट बन्न सिकाउँदैछ, अवसरवादी बन्न उत्प्रेरित गर्दैछ,” अमरजितले क्रान्तिकारी भावमा भने, “तर सम्झिराख, जुन समाजमा नैतिकता मरेर जान्छ, जुन समाजका मान्छेहरू अन्यायको रमिते बन्छन्, त्यो समाज बिस्तारै भित्रभित्रै कुहिएर नष्ट हुन्छ। त्यो कुरा तिमीहरूले बिस्तारै बुझ्नेछौ।”

अमरजितका शब्दहरूमा यस्तो यथार्थ र क्रान्तिकारी ताप थियो कि ती युवाहरूसँग भन्ने कुनै शब्दै बाँकी रहेन। उनीहरूले अमरजितको सादा पोसाक र गम्भीर मुहारभित्र एउटा विशाल र पराक्रमी व्यक्तित्व देखे।

समय बित्दै गयो। सहरमा ठूला-ठूला काण्डहरू भए। अमरजितका साथी रमेश, जो आफूलाई समयानुकूल र चलाख मान्थे, ठूलो वित्तीय घोटाला र भ्रष्टाचारको काण्डमा जेल परे। पार्टीका ती नेताहरू, जसले विदेशी कम्पनीलाई प्राकृतिक स्रोत बेच्ने निर्णय गरेका थिए, जनताको तीव्र विरोध र आक्रोशका कारण अपमानित भएर पदबाट हट्नुपर्‍यो। अवसरवाद र नाफाखोरीको जगमा ठडिएका तिनका महलहरू क्षणभरमै तासको घरझैँ ढले।

तर अमरजित आज पनि त्यही साँघुरो घरमा, त्यही पुराना पुस्तकहरूका बीचमा, उत्तिकै दृढ र स्वाभिमानी भएर बसिरहेका छन्। उनी आज पनि हरेक बिहान मजदुर र किसानहरूसँगै उभिएर उनीहरूका हकका कुरा गर्छन्। उनीसँग कुनै कालो धन छैन, तर उनीसँग मानिसहरूको अपार श्रद्धा र विश्वास छ।

अमरजितलाई थाहा छ—आजको विकृत र भ्रष्ट समाजको नजरमा उनी ‘समयानुकूल’ होइनन्। तर उनी यो पनि जान्दछन् कि इतिहासले कहिल्यै पनि अवसरवादी र भ्रष्टहरूलाई सम्झिँदैन। इतिहासले त सधैँ तिनै मान्छेहरूलाई अमर बनाउँछ, जो समयको गलत बहावका विरुद्ध एक्लै भए पनि स्वाभिमान र सिद्धान्तको पहाड बनेर उभिन सक्छन्।

अमरजित एक यथार्थपरक, क्रान्तिकारी र स्वाभिमानी योद्धा हुन्। उनी आजको समाजका बेथिति र विकृतिहरूको रमिते बनेर तिनको समर्थन गर्न सक्दैनन्। उनी बिहानको त्यो पहिलो किरण हुन्, जसले अँध्यारोसँग कहिल्यै सम्झौता गर्दैन। समाज जतिनै बिग्रिए पनि अमरजितजस्ता निष्ठावान् मान्छेहरूका कारण नै आज पनि समाजमा सत्य, न्याय र क्रान्तिको आशा जीवितै छ।