दुर्गानाथ खरेल ##

ईसापूर्व चार हजार वर्षपहिले दासव्यवस्था भएको समयमा राज्यसत्ता सुरु भएको थियो । दासलाई कजाउने, दासविद्रोह दबाउने र दास भगाउनेलाई कारबाही गर्ने तीनओटा उद्देश्यसहित राज्यसत्ताको पहिलो रूप गठन भएको थियो । आदिम साम्यवादी व्यवस्थाको साढे नौ लाख वर्षसम्म राज्यसत्ताको नामनिसाना केही थिएन, किनभने मान्छेले मान्छेलाई गर्ने शोषणको आधार व्यक्तिगत सम्पत्तिको सुरु भएको थिएन ।
पशुपालन र खेतिपाती सुरु भएपछि त्यसको लागि धेरै मानवश्रम आवश्यक र उपयोगी भयो । मानव समाजमा आफ्नो इलाकारक्षाका लागि लडाइँ पहिले पनि हुने गर्दथ्यो तर लडाइँ हार्नेका हतियार र अन्य सामग्री, आफ्ना बनाएर उनीहरू सबैलाई मार्ने गरिन्थ्यो । श्रमको आवश्यकता भएपछि हरुवालाई मार्नेको सट्टा आफ्ना दास बनाउने चलन सुरु भयो । त्यसो गर्दा दोहोरो फाइदा महसुस भयो । जित्नेहरूले खेती गर्ने र पशुपालन गर्ने काममा हरुवाहरूलाई निर्ममतापूर्वक काम गराउन पाइयो । बढी उत्पादन भएर आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्न पाइयो । दास बन्नेका लागि आफू बाँच्न पाउने भएपछि आफ्नो लागि बरदान भएको महसुस भयो । त्यसरी दास र दासका मालिकको सम्बन्ध स्थापित भएको थियो ।

समय बित्दै जाँदा वर्गको स्पष्ट रेखा कोरियो । दासमालिकको वर्ग एउटा, दासको वर्ग एउटा र स्वतन्त्र किसानको वर्ग एउटा हुन गयो । स्वतन्त्र किसानको कित्तालाई छाडेर मालिकले दासलाई कजाउन छुट्टै बलिया र हतियारसहितका मान्छे नियुक्त गरेर दासका कामकारबाही निगरानी गर्ने चलन सुरु भयो । दासलाई थुन्ने, मार्ने, कायम पार्ने र त्यो शक्तिलाई सशक्त बनाउँदै लगियो । सेवासुविधा तोक्ने र जिम्मेवारीको मूल्याङ्कन गरेर जिम्मेवारी थपघट गराउने गरियो । मालिकको इच्छा, चाहना र आवश्यकता पूरा गर्ने राज्यसत्ताको रूप भयो ।

दासप्रति निर्मम दमन बढ्दै गएपछि ईसापूर्व पहिलो शताब्दीमा स्पार्टाकसको नेतृत्वमा एक लाखभन्दा बढी दासहरू मालिक विरुद्धको विद्रोहमा निस्किएपछि दासव्यवस्था चल्न सक्ने अवस्थामा रहेन । दासव्यवस्था समाप्त भयो । राज्यसत्तामा रूपान्तरण भएर सामन्ती राज्यसत्तामा परिणत भयो । त्यसपछि मान्छेको मालिक मान्छे हुने र बनाउने कामको सट्टा मालिक जग्गाजमिनका हुने भए । आफ्नो स्वामित्वमा रहेको जग्गामा उत्पादन गर्न किसान परिवार राख्ने चलन सुरु भयो । राज्यसत्ताले जग्गाका मालिक सामन्तको सेवामा किसानलाई कजाउने काम गर्न थाल्यो । किसानबाट बेठबेगारको तिरो जिन्सी सामानको तिरो र नगद तिरो लिएर काम सञ्चालन भयो । सामन्तले ठाँटबाँठ, धाकरबाफको जीवन बिताउदै सुन्दरीसँग प्रेम गर्ने र विरोधीसँग लडाइँ लड्ने काम भयो । राज्यसत्ताका अङ्ग भाइभारदार, सेना, प्रहरी, कर्मचारी सबैको नेतृत्वलाई जग्गा दिएर किसानलाई शोषण गर्दै गए ।

सामन्तको नाइके राजतन्त्र र भाइभारदार भई सञ्चालन भएको राज्यसत्ता करिब पन्ध्र सय वर्षसम्म सञ्चालन भयो । व्यापार, व्यवसायको वृद्धि र विस्तार पनि हुँदै गयो । पुँजीपति वर्गको विकास र उद्योगधन्दाको स्थापना र सञ्चालन बढ्दै गयो । वर्गीय स्वार्थ विभाजन भयो । व्यापार व्यवसाय उद्योगधन्दा आफ्नो भएको पुँजीपति वर्ग र जग्गाजमिन तथा परम्परागत धर्मसंस्कृतिसहितको सामन्ती राजतन्त्र परस्पर विरोधी शक्ति हुन गए । सहरमा मजदुरको साथ र सहयोगसहितको पुँजीपति वर्ग रहन गयो । गाउँमा जग्गाजमिन र परम्परागत धर्मसंस्कृतिसहितको सामन्ती शासन हुँदासम्म पनि पुँजीपति शासक बन्न पाएन । शासित भएर नै काम गर्नुपर्ने अवस्था पुँजीपति वर्गको हुन गयो । पुँजीपति वर्ग प्रगतिशील शक्ति भएकाले आफ्ना उदार पुँजीवादी योजना र कार्यक्रम घोषणा गर्दै गयो । आफ्नो शक्तिविस्तार गर्दै गयो । पुँजीपति वर्ग नेता र मजदुर वर्ग कार्यकर्ता भई सशस्त्र सङ्घघर्ष सञ्चालन गरेर राज्यसत्ता कब्जा पनि गर्दैै गयो । आवधिक चुनाव, नाफा कमाउन छुट, पार्टी खोल्न छुट, बहुमत हुने पार्टीको सत्ता, अल्पमतको प्रतिपक्ष, न्यायको शासन आदि सबै उसका उदार नारा भए ।

सम्पत्तिमा मालिकको तेस्रो राज्यसत्ता भए पनि विधान, घोषणापत्रसहितको पुँजीवादी राज्यसत्ता पहिलो राज्यसत्ता हो । जनताले मतदान गरेर विजयी हुने पार्टीले राज्यसत्ता सञ्चालन गर्ने र नियमकानुन सबैलाई समान रूपले लागु हुन्छ । व्यक्तिगत सम्पत्ति थप्न र नाफा कमाउन सबैलाई छुट हुने नियम भयो । सामन्तको गर्भमा जन्मेर हुर्केको पुँजीपति वर्ग सजिलै शासक हुन पाएको होइन, अनेक अनेक दु:खकष्ट झेल्दै, धेरै हार ब्यहोर्दै राज्यसत्ताको बागडोर सम्हाल्न पुगेको हो ।

मानव इतिहासमा पुँजीपति वर्गले धेरै प्रगतिशील काम गरेको छ । गाउँगाउँमा छरिएर रहेका जनतालाई ठुलाठुला सहरतर्फ केन्द्रित गरेको छ । एक्लाएक्लै काम गरेका किसान–मजदुरलाई हजारौँको सङ्ख्यामा एकत्रित गरेर सँगसँगै काम गर्ने गरी केन्द्रीकृत गरेको छ । समाजमा प्रतिष्ठासहित काम गर्ने प्रावधिक, डक्टर, इन्जिनियर, वैज्ञानिक, पुरोहित, प्राध्यापक, शिक्षक, बैद्य, पण्डित आदि सबैलाई आफ्ना वेतनभोगी कर्मचारीमा रूपान्तरण गरेको छ । त्यसका साथसाथै आवादीका सबै क्षेत्रबाट आफ्नो चिहान खन्ने सर्वहारा वर्गको व्यक्तिलाई पनि उत्पादन गरिरहेको छ । सर्वहारा वर्ग यस्तो आधुनिक मजदुर वर्ग हो, जसको व्यक्तिगत सम्पत्तिको स्वामित्व सबै गुमाइसकेको छ । उसैले सम्पत्तिलाई सामूहिक स्वामित्वमा रूपान्तरण गरेर आफूसहित समाजका सबै श्रमजिवी वर्गलाई मुक्त गर्नेछ । अहिलेसम्मको मानव समाजमा तीनोटै राज्यसत्तामा व्यक्तिगत सम्पत्तिका मालिकको नेतृत्वमा सञ्चालन भएका समाज हुन् ।

मान्छेको मालिक मान्छे भएको दाससमाज हो । जग्गाको मालिक मान्छे भएको र जीविका सञ्चालनको लागि खेती गर्ने जग्गा मुख्य वस्तु भएको सामन्ती व्यवस्था हो । सामन्ती व्यवस्था भएको सामन्ती समाज हो । वर्तमान पुँजीवादी समाजमा जग्गाजमिन, उद्योगधन्दा, व्यापारव्यवसाय, सुनचाँदी, वस्तुभाउ, नगद, बैङ्क सबै व्यक्तिगत सम्पत्ति धेरै भएको पुँजीपति वर्ग मालिक र उसका ज्यालादारी मजदुर/मालिकले नाफा कमाउने पुँजीवादी व्यवस्था हो । तीनोटै व्यवस्था मालिकको सेवाका लागि काम गर्ने राज्यसत्ता हुन् तर चौथो समाजवादी राज्यसत्ता सर्वहारा वर्गको सेवा गर्ने राज्यसत्ता हो ।

राज्यसत्ता दमनको औजार हो । आफ्ना विरोधी वर्गलाई बाध्यतासहित काम गराउने र गराइरहने साधन हो । अहिलेसम्मका राज्यसत्ताको काम आफ्ना धनसम्पत्तिका मालिकको सेवासुविधामा कत्ति पनि फरक नपारीकन उत्पादक वर्गलाई काममा खटाउने उद्देश्यसहितका राज्यसत्ता हुन् । यी व्यवस्थाको अन्तिम रूप पुँजीवादको एकाधिकारी साम्राज्यवादी व्यवस्था हो । व्यक्तिगत स्वामित्वका मालिकका लागि यहाँभन्दा उच्च अवस्थाका अरू व्यवस्था हुन सक्दैनन् । यो व्यवस्था पनि व्यापारिक पुँजीवाद र प्रतिस्पर्धात्मक औद्योगिक पुँजीवादलाई पार गरेर आफ्नो अन्तिम र मरणासन्न एकाधिकारी साम्राज्यवादी पुँजीवादको रूपमा अस्तित्व बचाएको छ । यो व्यवस्था न त यस्तै रहन सक्छ, न रूपान्तरण भएर अगाडि जाने ठाउँ छ । यसको स्वाभाविक परिणाम अब हुने समाजवादी समाज हो । त्यस व्यवस्थाको नेतृत्व सर्वहारा वर्गको हुने र मजदुर किसानको राज्यसत्ता हुने निश्चित छ । अबको समयमा राज्यसत्तालाई बलियो र सुदृढ बनाएर होइन, यसलाई कामविहीन बनाएर आफै बैलाउँदै समाप्त पार्ने हो । त्यसका लागि उत्पादक वर्गको सङ्गठन निर्माण र विस्तार गरेर राज्यसत्तामा आमूल परिवर्तन गराउने हो । यो राजनीतिक काम हो । यसको राजनीतिक दस्तावेज सन् १८४८ मा प्रकाशित कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणापत्र हो । त्यो घोषणापत्र प्रकाशित हुनुभन्दा पहिले संसारका मान्छे सबै भाइभाइ हौँ भन्दै मजदुरहरू पुँजीपति वर्गको नेतृत्वमा गोलबन्द भई सामन्ती राज्यसत्ताका विरुद्ध युद्ध गरेर पुँजीपति वर्गलाई सत्तासिन बनाउँदै थिए । त्यो घोषणापत्रले संसारका सबै मान्छे भाइभाइ होइनौँ, मजदुरलाई शोषण गर्ने र आफ्नो सेवासुविधा बढाउने पुँजीपति वर्गका मान्छे शत्रु हुन् । मजदुरको मुक्ति मजदुरबाहेक अरू कसैले गर्दैन । त्यसकारण संसारका मजदुर एक होऔँ भन्ने शीर्षवाक्यसहित सर्वसाधारण मजदुरको नेतृत्वमा सङ्गठित भई राजनीतिक आन्दोलन उठाएर राज्यसत्तामा आमूल परिवर्तन गर्नुपर्छ । राज्यसत्तालाई उन्मूलन गर्न आह्वान गर्दै आदर्श नागरिकको समाज बनाउनुपर्दछ ।

कम्युनिस्ट घोषणापत्र मजदुरको वर्गीय मुक्तिको बौद्धिक हतियार हो । त्यो प्रकाशित हुनुभन्दा पहिले मजदुरहरू आफ्नो शत्रु पुँजीपति वर्गको नेतृत्वमा सङ्गठित भई युद्ध जिते र पुँजीपति वर्गलाई सत्तासिन बनाए । कम्युनिस्ट घोषणापत्र प्रकाशित भएपछि पुँजीपति वर्गले पहिले अध्ययन गरेर उसको शत्रु सामन्तसँग गठबन्धन गर्न पुगे । त्यसकारण अबको आन्दोलन राजनैतिक आन्दोलन हुनुपर्ने र राज्यसत्ता सर्वहारा वर्गको नेतृत्वमा कब्जा गर्नुपर्ने जिम्मेवारी मजदुरको काँधमा थपिएको छ ।

पुँजीपति वर्गलाई जन्माउने, हुर्काउने, बढाउने र उसको अस्तित्व बचाउने सबै काम मजदुरले गरेका हुन्, अहिले पनि गरिरहेका छन्, जबकि आवश्यकता मजदुरहरू आपसमा सङ्गठित भएर शक्तिनिर्माण गर्ने र पुँजीपति वर्गका विरुद्ध सङ्घर्ष गरेर उसलाई समेत सर्वहारा वर्गको नेतृत्वमा काम गराउने अवस्थासम्म पुग्ने हो ।

संसारका मान्छे सबैलाई भाइभाइ हुन नदिने व्यक्तिगत स्वामित्वको सम्पत्ति हो । त्यसले सम्पन्नताको र विपन्नताको दुरी फराकिलो बनाइरहेको छ । सम्पत्ति सामूहिक स्वामित्वमा लैजाने र सर्वहारा वर्गको नेतृत्वमा सबैले काम गर्ने र योग्यताअनुसार काम गर्ने हुन पर्दछ । त्यसपछि मात्र शत्रुता सधैँका लागि समाप्त हुनेछ । राज्यसत्ताको औचित्य र काम पनि सधैँका लागि समाप्त हुनेछ । पुँजीपति वर्ग बन्न नसक्ने र सर्वहाराको आफ्नो वर्गीय अस्तित्व पनि समाप्त हुनेछ । समाजवादी राज्यसत्ता त्यही काम गर्ने र त्यही उद्देश्य पूरा गर्नका लागि हो । राज्यसत्तामा भएका मान्छेहरू पनि जनता सँगसँगै काम गर्दै जानेछन् । पुँजीपति वर्गको मान्छे पनि जनताभन्दा छुट्टै र उच्च सुविधासहितको हुन सक्ने छैन । छुट्टै हुन नपाउने गरी एउटा नागरिकको जिम्मा पूरा गर्नु हुनेछ । त्यसपछि राज्यसत्ताको अस्तित्व पनि मेटिने हो । त्यस्तो अवस्थामा नपुग्दासम्म राज्यसत्ताको आवश्यकता पर्दछ ।

वर्तमान राज्यसत्ताले मान्छेमान्छेमा विभाजन ल्याएर सेवासुविधाको खाडल फराकिलो पारेको छ । राज्यसत्ताले मान्छेमान्छेबिच शत्रुता बढाउँदै लैजाने काम गरेको छ । जनताको पसिनाबाट जम्मा भएको रकम पुँजीपति वर्गमा जम्मा गराएको छ ।

राज्यसत्ता बलप्रयोगको लागि गठन गरिएको थियो । व्यक्तिगत स्वामित्वमा उत्पादनका साधन रहँदासम्म निरन्तर बलप्रयोग गरिरहनु पर्दछ । पुँजीवादी राज्यसत्ता रहँदासम्म जनताबिच सामूहिक स्वार्थको कुरा व्यावहारिक रूपमा लागु हुन सक्दैन । राज्यसत्तामा संलग्न व्यक्तिहरू समाजका अरू व्यक्तिभन्दा माथि भएर जनतालाई शासन गर्न बाध्य पारिएका हुन्छन् । जबसम्म तिनीहरूलाई पनि अरू श्रमजीवी जनतालाई सरह योग्यताअनुसार काम गराउन सकिन्न । तिनीहरू जनतासँग एकाकार हुन सक्दैनन् । जनतालाई सबैभन्दा अप्ठेरोमा पार्ने रोजगारीको समस्याले हो । राज्यसत्ताका मान्छे सबै रोजगार छन् । उनीहरूलाई थप सुविधास्वरूप भ्रष्टाचार उनीहरूको हातमा छ ।

राज्यसत्ता दुइटा महत्त्वपूर्ण अधिकारसहित छ । एउटा दमन गर्ने तालिम प्राप्त सशस्त्र सेनासहित छ । यिनै कारणले गर्दा राज्यसत्ता सर्वसाधारण जनताभन्दा अलग माथि र शासकको रूपमा कायम छ । अर्को कुरा राज्यसत्तामा निर्णय गर्ने र त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने निकाय एउटै छैन । ती दुवै काम अलगअलग संस्थाले गर्दछन् । निर्णय गर्ने संस्थाले राम्रो निर्णय गरे पनि कार्यान्वयन गर्ने संस्थाले आफ्नो हिसाबले, आफ्नो स्वार्थलाई ख्याल गरेर आफ्नो पक्षमा हुने गरी कार्यान्वयन गर्छ । फेरि निर्णय गर्ने संस्थालाई वा निर्णयकर्तालाई कार्यान्वयनको पक्षको जानकारी पनि हुन्न । दुवै पक्षले जनतामिाथ उत्पीडन थप्ने काम गर्छन् ।

खुलाबजार अर्थतन्त्रअन्तर्गत जीवनका आवश्यकता सबै क्षेत्रमा नाफा कमाउन छुट हुन्छ । एकातिर रोजगारी छैन, अर्कोतिर शिक्षा, स्वास्थ्य र आवश्यकता अरू सबै क्षेत्रमा नाफा कमाउन भएको छुटले समाजमा शोषणको रस्साकस्सी चल्दछ । व्यक्तिगत स्वामित्वको कुरा नउठाईकन खुरुखुरु काम गर्ने इमानदार नोकर उत्पादन गर्ने काम भइरहन्छ । शोषितहरू सङ्गठित भएर आफ्नो शक्ति प्रदर्शन गर्ने प्रयत्न आवश्यकता पनि हो । वर्तमान राज्यसत्ता परम्परागत धर्मसहित हुन्छ र जनतालाई शोषण सहेर सम्झौता गर्न र सङ्गठित शक्तिसहित आन्दोलन गर्न प्रोत्साहन गरिरहन्छ । निर्मम भ्रष्टाचार भइरहन्छ ।

कम्युनिस्ट पार्टीले पूर्णकालीन कार्यकर्ता बनाउने र सर्वहाराकरण गर्ने दुइटै कामलाई प्राथमिकताका साथ अघि बढाउँछ । त्यसबाट पार्टीले जनताप्रति समर्पित कार्यकर्ता उत्पादन गर्ने उद्देश्य रहन्छ । त्यसका लागि अध्ययन, प्रशिक्षण, सङ्गठन, सङ्घर्ष र निरन्तरता आवश्यकता पर्दछ ।

सर्वसाधारण जनताले कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्यता लिएर कायम राख्न सक्दैन । त्यसका दुईओटा कारण छन्– एउटा समाजमा आमूल परिवर्तन गर्ने विचारभन्दा पहिले धर्म र परम्पराले दिमागमा बलियो आसन जमाएको हुन्छ । त्यसलाई हटाएर आमूल परिवर्तनको विचारले विस्थापन गर्न सक्दैनन् । दोस्रो– दैनिक समस्या आपूर्तिको समस्याले दायाबाया चाइचुइँ गर्नै पाउन्नन् । त्यसकारण अलि सचेत र चेतनास्तर उच्च भएकाले मात्रैले कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्यता लिन र कायम राख्न सक्नेछन् । तिनीहरूमध्ये केही छानिएका व्यक्ति मात्रै पूर्णकालीन सदस्य हुन सक्छन् । सर्वहाराकरणको समस्या झन् उच्चस्तरको समस्या हो ।

जनताको राजनैतिक चेतना निम्न भएका कारण राजनैतिक कार्यकर्ताको लामो सम्पर्कपछि मात्र उनीहरू पार्टीप्रति आकर्षित हुने हुन् । कम्युनिस्ट पार्टी जनताको पक्षमा काम गर्ने पार्टी हो । जनता आपसमा सङ्गठित भएर आफ्ना समस्या आपसी सल्लाहबाट समाधान गर्न नसकेको अवस्थासम्म राज्यसत्ता शक्तिशाली रहिरहने हो ।

राज्यसत्ता परिजीवी संस्था हो । जनताको शोषणमा टिकेको हुन्छ, सम्पन्न वर्गको हुन्छ र प्रतिक्रियावादी चरित्रको हुन्छ । जनतालाई सचेत पार्ने काम गर्न पार्टीले चारोटा काम गर्नुपर्छ– १) पार्टीका प्रकाशन (पुस्तक, पत्रपत्रिका) पढाउने; २) आफ्नो नेताको भाषण सुनाउने; (३) आफ्ना प्रशिक्षकबाट प्रशिक्षण गराउने र ४) आफ्ना सांस्कृतिक कलाकर्मीबाट सांस्कृतिक कार्यक्रम प्रदर्शन गराउने । यी कुनै पनि काम एक्लै गर्न सकिन्न, सङ्गठन चाहिन्छ । जनताको आन्दोलन विजयी भएर प्रतिक्रियावादी राज्यसत्ता विस्थापन हुने हो । आफ्नो वर्गको राज्यसत्तामा जनतालाई सङ्गठित बनाउन सजिलो हुन्छ । मजदुर, किसानको राजनैतिक चेतनास्तर उच्च बनाउन बुद्धिजीवीको पनि महत्त्वपूर्ण योगदान हुन सक्छ ।