कल्पना पौडेल ‘जिज्ञासु’ ###

नेपालको सामाजिक संरचना, परम्परा र संस्कृतिमा चाडपर्वहरूको अत्यन्तै महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ । यिनै चाडपर्वमध्ये हिन्दू नारीहरूको जीवनसँग विशेष सम्बन्ध राख्ने पर्व हो- हरितालिका तीज । तीजलाई परम्परागत रूपले स्त्रीहरूको आत्मिक शुद्धि, धार्मिक आस्था र पारिवारिक समर्पणसँग जोडिएको पर्व मानिंदै आएको छ ।

विशेषतः विवाहित महिलाहरूले आफ्‌नो पतिका दीर्घायुका लागि व्रत बस्ने, अविवाहित युवतीहरूले योग्य जीवनसाथी पाउने कामनाका साथ पूजा गर्ने, अनि माइतीसँगको आत्मीय सम्बन्धलाई नविकरण गर्ने अवसरको रूपमा तीज विगतदेखि वर्तमानसम्म आइपुगेको छ । तर, अहिले तीजको मूल मर्म, स्वरूप र सन्देश तीव्ररूपमा रूपान्तरित हुँदै गएको देखिन्छ । धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक, भावनात्मक पक्षहरूको सन्तुलन गुम्दै गएको छ र यसको ठाउँमा बजारवाद, प्रदर्शनमुखी संस्कार र प्रतिस्पर्धात्मक भोगवाद स्थापित हुँदैछ । यस्ता रूपान्तरणले प्रश्न उठाउँछ- तीज परम्पराको संरक्षण हो कि विकृति ? आत्मशुद्धिको पर्व हो कि उपभोक्तावादको उत्सव ? नारी मुक्ति र चेतनाको आवाज हो कि केवल परम्परागत भूमिकाको पुनरावृत्ति ?
आजको तीज आधुनिकताको नाममा भड्किलो फेसन, चिल्ला भोज, डिजे पार्टी र सोशल मिडिया प्रदर्शनमा केन्द्रीत हुँदै गएको छ । काठमाडौंदेखि तेलअविवसम्म, टोकियोदेखि दोहासम्म सिएटल, टोरन्टोदेखि सिड्नीसम्म तीजले एउटा नारी पर्वको भेषमा साँस्कृतिक ग्लैमर शोको रूप लिन थालेको छ । दर खाने नाममा महिनौंपहिलेबाट सुरु हुने गहनाको प्रदर्शन, पार्टी प्यालेसमा लाखौँ खर्चिने प्रवृत्ति, र फेसन शोझैं हुने तीज उत्सवले तीजको मौलिकतामाथि प्रश्न उठाएको छ ।

अझ भयावह पक्ष भनेको धार्मिक आस्थाको नाममा अन्धविश्वासलाई मलजल दिने परम्पराको निरन्तरता हो । व्रतको बहानामा महिलाहरूले पानीसम्म नखाई दिनभरि नाचगान गर्नु स्वास्थ्यका लागि घातक हुन्छ । प्रचुर मात्रामा डिहाइड्रेसन, ब्लड प्रेसर गिरावट, कमजोरी र दीर्घकालीन प्रभाव निम्त्याउने यस्ता अभ्यासलाई वैज्ञानिक दृष्टिबाट हेर्दा अस्वस्थ छन् । महंगो सारी र छड्के तिलहरी लगायतका गहनामा सजिएर बाह्य सौन्दर्यलाई नै तीजको प्रतीक बनाउने, अनि व्रतपश्चात् पतिका खुट्टा धोएको पानी पिउनेजस्ता अभ्यासहरू अझै पनि कायम छन् । यी अभ्यासले महिलालाई भावनात्मक, शारीरिक र सामाजिक रूपमा कमजोर पार्ने मात्रै होइन, पितृसत्तात्मक मानसिकताको निरन्तरता पनि पुष्टि गर्छ ।

वैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा कुनै व्यक्तिको स्वास्थ्य वा आयु अर्कैले उपवास बसेर दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्दैन । न त खुट्टा धोएको पानी पिउनुले श्रद्धा व्यक्त हुन्छ, न त प्रेमको प्रमाण दिन्छ । बरु, यसले पुरुषलाई देवता तुल्याएर महिलालाई मानसिक दासत्वमा राख्ने सामाजिक संरचनाको पुनर्उत्पादन गर्छ । यस्ता अभ्यासहरू यतिबेला अझै गहिरिंदै जानु आफैंमा विडम्बनापूर्ण छ । तीजमा महिलाले पतिको दीर्घायुका लागि उपवास बस्छिन्, पूजा गर्छिन् । तर, के पुरुषहरूले पनि आफ्‌नी पत्नीको दीर्घायुका लागि त्यही त्याग गर्दछन् ? समाजशास्त्रीहरू भन्छन्, यस्तो परम्परा वास्तवमा पितृसत्ताको सजीव उदाहरण हो- जहाँ नारीको मूल्य, अस्तित्व र अधिकार परनिर्भर शर्तमा आधारित हुन्छ ।

उता, तीजले महिला चेतनाको विकास, सामाजिक न्याय र मानव अधिकारको पक्षमा भूमिका खेल्ने अवसर पनि दिएको छ । विशेषगरी गाउँघरका महिलाहरूले तीजको माध्यमबाट गीतमा आफ्‌ना व्यथा पोख्ने परम्पराले असमानता, घरेलु हिंसा, बहुविवाहजस्ता सामाजिक कुरितिमाथि आवाज उठाउने काम गरेको छ । तर, अहिलेका तीज गीतहरू अधिकतम रूपमा फोहोर र छाडा शैलीमा सिमित हुँदैछन्। मौलिकता गुमेको छ, सामाजिक मुद्दा हराएको छ, र टिकटक ट्रेन्डअनुकूल ‘भाइरल’ बन्ने होड चलिरहेको छ ।

परम्परा भनेको स्थिर हुने होइन, समय, समाज र चेतनासँगै विकसित हुने प्रक्रिया हो । तर त्यो विकास प्रगतिशील हुनुपर्छ, न कि केवल बाह्य परिवर्तनमा सीमित । तीजको वर्तमान रूपान्तरणले महिलाको आत्मनिर्भरता, शारीरिक- मानसिक स्वास्थ्य, आर्थिक सशक्तीकरण र सामाजिक समानताको सन्देश दिनुको सट्टा, महिलालाई अझै परनिर्भर, प्रदर्शनमुखी र दबाबयुक्त भूमिकामा सीमित गरिरहेको छ।

प्रवासमा रहेका नेपाली महिलाहरूले पनि तीज मनाउँछन् तर त्यो मनाउने शैलीमा पनि ‘क्लास डिभाइड’ देखापर्न थालेको छ । केही सक्षम वर्गका महिलाहरूले लाखौंको गहना, साजसज्जा र भोजसहित तीज मनाउँदा, न्यून आय भएका महिलाहरू ती रीतिहरू पुरा गर्न नसक्दा आत्मग्लानिको अनुभव गर्न थालेका छन् । यसले तीजको समावेशी भावनालाई कमजोर बनाइरहेको छ ।

अबको आवश्यकता भनेको तीजको पुनर्परिभाषा हो- नारी चेतनाको उत्सवका रूपमा । तीजलाई आत्मशुद्धिको सट्टा आत्म-अधिकारको पर्व बनाउनु पर्दछ । व्रत बसेर श्रीमानको आयु बढाउने, पतिका खुट्टा धोएको पानी पिउने जस्ता अभ्यासहरूको विरोध गरौँ । नारी-पुरुष समानतामा आधारित संस्कारलाई प्रोत्साहन गरौँ । धर्मको नाममा महिलामाथि हुने मानसिक दासत्व हटाउनु पर्दछ । श्रीमानका लागि व्रत बस्नेभन्दा पनि आफ्‌ना लागि सशक्त बन्ने प्रण गरिनु पर्छ । महिलाले आफ्‌नो स्वास्थ्य, आत्मसम्मान र भविष्यका लागि सोच्ने, अधिकार र समानताको पक्षमा उभिनु आवश्यक छ । तीज गीत अब केवल माइतीको यादमा रोइकराउने होइन, सामाजिक मुद्दामा आवाज उठाउने माध्यम बन्नु आवश्यक छ । पारम्परिक तीज भाकाहरूमा रहेका जीवनका गहिरा सन्देशलाई पुनर्जीवित गरौँ । आधुनिक सन्दर्भमा आधारित नयाँ गीत, कविता र नृत्यमार्फत सामाजिक सन्देश प्रवाह गरौँ ।

सांस्कृतिक पर्वहरू समयसँगै परिवर्तन भइरहेका हुन्छन्। तर त्यो परिवर्तन सुधारमुखी छ कि विकृति- मुखी, त्यो पहिचान गर्नु अत्यावश्यक हुन्छ । तीजले केही मात्र महिलालाई होइन, सबै वर्ग, जात, वर्गीय स्थिति, र स्थानमा रहेका महिलाहरूलाई आत्मसात् गर्न सक्ने हो भने मात्रै यसको सामाजिक मूल्य कायम रहन्छ ।

नत्र, सहरकी महिलाका सेल्फी र गाउँकी महिलाको रित्तो गाग्रीबीच तीज झुन्डिएको हुन्छ । साथै, तीजमा हुने खर्च, तडकभडक, फेसनको होडलाई पनि समीक्षा गर्नुपर्छ । मिठो खाने, राम्रो लगाउने अधिकार सबैलाई बराबर होस् भन्ने सोच ल्याइनु पर्छ । त्यो अधिकार पैसाले होइन, चेतनाले आउँछ । महिलाहरू आफूभित्रको आत्मविश्वास, रचनात्मकता र सामूहिकतामार्फत तीजलाई सशक्त पर्वमा बदल्न सक्ने सामर्थ्य राख्छन् । त्यो सामर्थ्य उपयोग गरौँ ।

पञ्चायत कालीन तानाशाही व्यवस्थाको विरोधमा महिला आन्दोलनले तीजलाई पनि जनचेतनाको पर्वका रूपमा प्रयोग गरेको थियो । आज पनि, जब देश महंगी, भ्रष्टाचार, महिला बेचबिखन, जातीय- क्षेत्रीय विभाजनजस्ता समस्यामा फसेको छ, तीजलाई सामाजिक सन्देश दिन सक्ने पर्व बनाउनु अत्यावश्यक छ । आजको दिनमा महिलाहरूलाई संविधानले थुप्रै अधिकारहरू दिएको छ- तर ती अधिकारहरू कागजमा सीमित छन् । व्यवहारमा लागू गराउन महिलाहरू आफैं जाग्नुपर्छ । तीज जस्तो सामूहिक पर्व चेतनाको लहर उठाउन सबल माध्यम हुन सक्छ, यदि त्यसलाई सामाजिक अन्यायविरुद्धको आन्दोलनका रूपमा लिइयो भने।

यसर्थ, अब समय आएको छ- तीजलाई केवल परम्पराको नाममा मनाउने होइन, परम्पराको मूल्याङ्कन गर्ने । मौलिकता गुमाएर आधुनिकता अपनाउनु चेतना होइन, भ्रम हो। तर मौलिकतालाई जोगाएर, विज्ञान, समानता र अधिकारको सन्देश दिन सक्ने आधुनिकता साँचो प्रगति हो। तीज नारीका लागि बन्धनको होइन, विद्रोहको पर्व बन्नुपर्छ।

नारी सशक्तीकरण केवल भाषणले सम्भव हुँदैन, त्यो व्यवहार, चेतना र सामूहिक अभियानबाट सम्भव हुन्छ। तीज त्यो अभियानको एउटा पाटो हुन सक्छ, यदि हामीले त्यसलाई सही ढंगले हेर्यौं भने।

अन्ततः तीज हाम्रो संस्कृति हो- र संस्कृति तबसम्म जोगिन्छ जबसम्म त्यो समयसँग सँगसँगै अघि बढ्न सक्छ । हामी तीजलाई न मौलिकताको नाममा अन्धविश्वासी बनाऔँ , न आधुनिकताको नाममा छाडा बनाऔं। हामी तीजलाई बनाऔँ- सजग, सचेत र सशक्त महिलाको पर्व । जहाँ नारी देखाउँदिन, सशक्त हुन्छे। तीज रमाइलो होस्, तीज हाम्रो आत्माको उत्सव हो – मौनता र आवाजको दोसाँधमा उभिएको नारी चेतनाको चाड हो । यसको मूलमा जो पीडाहरू छन्, ती व्यक्त हुनु, साझा हुनु, सुन्ने र बुझ्ने माध्यम हुन् ।

यो पर्वलाई पुनर्जागरण गरौँ- आत्मसम्मान, समानता र सामाजिक उत्तरदायित्वसहित । न हामी अन्धपरम्पराको दास बनौ, न हामी फेसनका भूतमा हराऔँ । हामी बनौँ तीजका साँचो उत्तराधिकारी- जो नाच्छे, गाउछे, रमाउँछे, तर सचेत भएर । तीज केवल चाड होइन, यो एउटा संस्कृतिक विमर्श, लैङ्गिक न्यायको प्रतीक र सामाजिक परिवर्तनको मञ्च हो ।

आज तीज भक्ति र संघर्ष दुबैको प्रतीक बन्न सक्छ- यदि हामीले यसलाई प्रगतिशील, वैज्ञानिक र मानवीय दृष्टिकोणबाट पुनः परिभाषित गर्न सक्यौँ भने । त्यसैले, हामी न त मौलिकताको अन्धरक्षा गरौँ, न त आधुनिकताको अन्धानुकरण। हामी गरौं- सन्तुलनको खोज, आस्थाको सम्मान, स्वास्थ्यको ख्याल, सांस्कृतिक आत्मसात् र नारी चेतनाको उत्सव ।

यिनै अपेक्षासहित सम्पूर्ण नेपाली आमाबुवा दिदीबहिनी, दाजुभाइहरूलाई आउँदै गरेको हरितालिका तीज २०८२ को मंगलमय शुभकामना ।