लक्ष्मण बेल्बासे ##
फागुनको महिना । दिनमा तातो, बिहान साँझ झनै जाडो । तराईको बसाइ केही रमाइलो पक्कै भएको छ । थोरै भए पनि जाडो सकिएको अनुभूति हुन थालेको छ । राम मनोहर त्यहीका रैँथाने हुन् ।

उनको घरभन्दा केही पर आजभोलि पहाडबाट झरेका मान्छेका बस्ती पनि छन् । राम मनोहर सानै छँदा उनको गाउँमा पहाडिया थिएनन् । कोही आए पनि भाषा फरक, भूषा फरक र खास त छालाको रङ नै फरक । राम मनोहर अनौठो मान्दथे । हुन त उनी आफैलाई पनि पहाडिया कुरा आउँदैनथ्यो ।

पुराना कुरा सम्झन्छन् । आज तिनै पहाडिया कुरा बोल्ने रैथाने मधेसीका जमिन्दार भएका छन् । उनीहरूका मालिक भएका छन् ।

हुन त रैथाने मधेसी पनि जमिन्दार नभएका होइनन् । अझ हिँजो मात्रै पारीबाट आएका छालाको रङ एउटै भएका मान्छे पनि रातारात जमिन्दार नभएका होइनन् र पनि मनोहर जस्ता पहिलेदेखि नै नोकर थिए । मालिक पहाडिया हुन् या मधेसी, वारिका हुन या हिजो आएका पारिका, सबै उनलाई उस्तै लाग्छ ।

यस्तै कुरा हेर्दै र झेल्दै मनोहर बुढा भइसकेका छन् । अब तराई पनि बदलिएको छ । उनको रङका मान्छेभन्दा धेरै रङका मान्छेले मधेस भरिएको छ ।

अहिले त उनी पनि अलि अलि पहाडिया कुरा गर्न सक्ने भएका छन् । थुप्रै कथा र ब्यथासहितको समग्र भोगाइले कपाल सेतो र गाला चाउरी पारेका मनोहर अहिले झनै निराश भएका छन् । जिन्दगीको सहारा, भरोसा र सँगै जिउने सपनाको लौरो उनले हराएको थुप्रै भएको छ तर पनि पीडा अहिले झनै बल्झिँदै गएको छ । आँसु उति बेला नै सकिए पनि निद्रा पनि उनको आँखा नजिक आउन छोडेको त्यति बेलादेखि नै हो ।

कुरा धेरै पुरानो भइसकेको छ । मनोहरको पुकार भगवानले सुनिदिएका थिए । सानोमा बिहे गरेको भए पनि ढिलै गरेर उनले पत्नीको मिठो माया पाएका थिए । यही खुसीमा कति बेला डढेलो लाग्छ ? पत्तै भएन ।

उनीहरूको जीवनमा साँच्चिकै डढेलो लाग्यो । राम मनोहरको परिवार मालिकको घरमै काम गरेर गुजारा चलाउने पुख्र्यौली पेसा । एक रात उनको मालिकको गिद्दे नजर उनकी पत्नीमाथि पर्‍यो । राम मनोहरको सबै खुसी खोसियो । पहाडिया कुरा नजान्ने पत्नी चिच्याउँदा चिच्याउँदै उनको सर्वस्व लुटियो ।

सबै गुमाएकी पत्नी निराश भएकी छिन् तर राम मनोहर बदला लिने कुरा सोच्न पनि सक्दैनन् । पुलिस प्रशासन मालिकको नै भयो । राम मनोहर जस्ताको लागि समाज पनि निरीह बनिदियो ।

दिन बित्दै गए । अब त छोरा पनि टुकुर टुकुर हिँड्ने भएको छ ।

राम मनोहर प्रण पूरा गर्न शिवरात्रीको मौका पारेर छोरालाई काँधमा राखेर बुढीलाई अगाडि लाएर निस्किएका छन् । दु:ख, कष्ट झेल्दै काठमाडौँ पुगेका राम पशुपति पुगेका छन् । त्यहीँको पाटीमा रात गुजारेर भोलि दर्शन गर्ने सुरमा लागेका छन् । पशुपतिको जात्रा मान्छेको घुइचो । राम मनोहरलाई कतै हराइएला कि ! छुट्टिएला कि भन्ने डर लागेको छ । चकचके बेटुवा कहाँ पुग्छ एकै छिनमा, थाहै हुँदैन ।
अझै ठुलो समस्या त्यहाँबाट सुरु हुन्छ । उनलाई पहाडिया कुरा आउँदैन । नभन्दै भगवानको नजर उनकै पुत्रमाथि परे जस्तै भएको छ ।

उनको छोरा उनको हातबाट छुटेको छ । हेर्दाहेर्दै उनको आँखाबाट अदृश्य भएको छ । उनी चिच्याएका छन् । सुनिदिने र बुझिदिने कोही थिएन । त्यहाँ सबैका आफ्नै धुन थिए । सबैले एकले अर्कोलाई ठेलेको जस्तो मात्रै लाग्ने । त्यहाँ कसले कसलाई सुन्ने ? आज दिनदहाडै भगवानकै अगाडि रामको परिवार लुटिएको छ । गुहार दिने कोही छैन ।

यसै पनि काठमाडौँ मधेसप्रति उदार देखिँदैन । छालाको रङ कालो हुने सबैलाई मधेसी ठान्छ काठमाडौँ र यिनीहरूलाई मान्छेकै दर्जा दिन पनि तयार थिएन । तत्कालीन काठमाडौँ । भगवान शिवले त बुझ्न नखोजेको उनको वेदना काठमाडौँले बुझ्ने त झन् कुरै भएन । निरीह रामका बुढाबुढी फेरि पनि तिनै भगवानकै शरण पर्नुको विकल्प थिएन ।

राम लाई लाग्छ, पहाडियाले सधैँ घेरिएका र हिमालबाट झरेका पशुपतिनाथ पनि मधेसी भाषा बुझ्दैनन् । त्यसैले उनको गुहार कसैले सुन्दैन ।

रात निष्पट्ट भइसकेको छ । जाडो बढेको छ । निरीह रामको जोडीलाई सर्वस्व गुमाएर पनि त्यही जाडोसँग फेरि लड्नुपरेको छ । यहाँ त भगवान पनि एक्लै परेका छन् ।

उनको पुकार कतै सुनिदिन्छन् कि ? जोडले चिच्याउँछन् । उनको अगाडि सहयोगी बनेर कोही आउँदैनन् । न त उनको मुटुको टुक्रा उफ्रिँदै उनको समीपमा आइपुग्छ । निराश राम निर्विकल्प हुन्छन् ।

यसरी नै दुईतीन दिनको दौडधुप, चिच्याहट र रोदनले विक्षिप्त हुँदै पशुपतिकै अगाडि देहत्याग गरौँ जस्तो लाग्छ । विक्षिप्त पत्नीलाई सम्हाल्न या आफै सम्हालिऊँ केही उपाय देख्दैनन् ।

यसरी बाउआमासँग बिछोडमा परेका पुत्र राम विनोद एउटा साधुको नजरमा पर्छन् । न त साधुको प्रयासले राम भेटिन्छन् । न त खोज्दै जाँदा राम साधुको नजिक पुग्दछन् । अन्तत: राम विनोद एक साधुको आश्रममा अनाथ बन्न पुग्दछन् ।

आफ्नो सम्पूर्ण परिचय गुमाएका राम विनोद अब कुटीमै निराजन भएर हुर्किएका छन् । उनको नाम बदलिएको छ । सबैथोक बदलिएको छ । उनको रङ बदलिएको छैन । समय रोकिएको छैन । समयसँगै निराजन बनेका विनोद पनि केही हुर्किएका छन् । एक दिन भिक्षाटनमा निस्किएका योगी कुटी फर्किएका छैनन् । यिनै निराजनबाहेक योगी कहाँ पुगे र किन फर्केनन् ? सोध्ने खोज्ने कोही छैनन् ।

अब निराजन सडक बालक बनेका छन् । उनी आफैसँग आफ्नो परिचय छैन । आफै को हुन् ? उनी आफैलाई थाहा छैन । योगीले चिनाएका अक्षरबाहेक उनको दिमागमा केही छैन । उनको रङका अरू नै भए पनि पहाडिया कुरा बोल्न भने सक्छन् र पनि निराजन अब सडक बालक भएका छन् । सडक नै उनको घरसंसार भएको छ ।

धेरै हिउँदबर्खा गए । सडकमै निराजन जवान भएका छन् । सडकमै कैयौँ नाराजुलुस देखेँ । पड्किएको गोलीका खोका भेटे । आफैले ओढ्ने पत्रिका पढे । कहिले जँड्याहाको लात खाए, कति चोटि फालेको भात खाए । अब त नाराजुलुसमा आफै गए । सबै गर्दा पनि उनको परिचय कतै देखिएन । न त परिचय पत्र नै पाए ।

अब उनको नयाँ परिचय थपिएको छ । खातेबाट माग्ने । अब उनको पेसा भएको छ माग्ने ।

कहिले सडकमा गोली पड्कने । कहिले आन्दोलन भड्किने । आफैले पत्रिकामा भेटाउँछन् । धेरैको बलिदानपछि देशमा गणतन्त्र आयो । उनी बुझ्दैनन्, के हो देश ? के हो गणतन्त्र ? उनलाई एउटै डर छ, भोलिबाट मागेर पनि खान नपाइने हो कि ?

उनले पत्रिकामा पढेअनुसार गणतन्त्र आएको पनि धेरै भइसकेछ । अबसम्म मागेरै बाँचेका निराजनको दारी पनि सेतो हुन थाले छ ।

सम्झन्छन्, देशमा गणतन्त्र आएसँगै भुइँचालो पनि आयो । त्यही भुइँचालोले उनी सुत्ने फलचा र मन्दिर पनि भत्काइदियो । उनलाई दु:ख लाग्यो, त्यही एउटा छिडी पनि प्रकृतिले खोस्यो । त्यही सिँढीमा पनि को सुत्ने भनेर उनी जस्तै अरूसँग विवाद हुने नगरेको होइन तर पनि उनलाई लाग्थ्यो, यो सिँढी त उनकै हो । यसका लागि उनले धेरैसँग लडेका छन् । अरू धेरैका लडाइँ देखेका उनी यस्तै लडाइँ नै जीवन हो जस्तो लाग्छ तर पनि खासमा जीवन के हो ? उनलाई थाहा छैन ।

आफ्नै बाआमा को हुन् ? थाहा नभएका उनी अरू थाह भएर पो के गर्नु जस्तो लाग्छ । आज पनि सहरका चोक चोकमा लडाइँ चलेको छ । अश्रुग्याँस फैलिएको छ । गोली पड्किएका छन् । राम्ररी नबुझेका उनलाई यो लडाइँ झनै जटिल लाग्दछ ।

भएजतिका मान्छे चोकमा जम्मा भएका छन् । कार्यालय रित्याएर पुलिस सबै बाटोमा आएका छन् ।

उनले थोरै सुनेका छन् । सर्वहारा भनेको बुझ्न थालेका छन् । गरिबी के हो ? थाहा पाउन थालेका छन् । विभेद के हो ? दिनदिनैको भाषण सुनेर केही थाहा पाएका छन् ।

उनी सुन्छन्, यो लडाइँ सर्वहाराको मुक्तिका लागि हो । विभेदको अन्त्यका लागि हो ।

उनलाई अचम्म लाग्छ, यो कस्तो लडाइँ हो ? जसलाई मुक्ति चाहिएको छ, ऊ गुमनाम छ । उसलाई केही थाहा छैन ।

आज भारी बोक्न नपाइएला कि ! आज माग्न पनि नपाइएला कि भन्ने चिन्तामै रुमल्लिएका छन् तर अरू नै सुकिला मुकिला हुनेखानेहरू नै यिनै सर्वहाराको मुक्तिका लागि भनेर पुलिससँग दिनदिनै लडेका छन् । भारी बोकेको ज्याला दिनसमेत अफ्ठेरो मान्ने साहु र पाँच रुपैयाँ माग्दा गरेर खान सकिन्नँ भनेर हप्काउने साहु सर्वहाराको मुक्तिका लागि भनेर पुलिससँग लडेको देख्दा अचम्म लागेको छ ।

उनको मनमा शङ्का उब्जिएको छ । हामी सर्वहाराको नाममा यिनीहरूले रजाइँ गर्न खोज्दै छन् । होइन भने यिनी साहुहरू हाम्रा लागि किन लड्छन् ? त्यही पनि भिडमा मिसिएर नारा लाउन थाल्छन् निराजन ।

आज एक दिन भए पनि मासुभात खान पाइने भयो भनेर मख्ख पर्छन् । जहाँ गार्‍हो, त्यहीँ सार्‍हो भने जस्तै मच्चिएर उफ्रिएका निराजन पुलिसको गोली पनि उनैलाई खोज्दै आइपुग्छ । भिडमै पुक्लुक्क ढल्छन् । होस गुम हुँदै जान्छ । धेरै पछि पुलिसको घेरामा हस्पिटलको बेडमा आफूलाई पाउँछन् । जिन्दगीमा पहिलो चोटि बिस्तराको अनुभव गर्छन् । गोली निकालिसकिएको छ ।

पुलिसको अनुसन्धान चलिरहन्छ । “एउटा आतङ्ककारी पुलिसको घेरामा” समाचार छापियो ।

निराजन एकैछिनमा अब आतङ्ककारी भएका छन् । केरकार सकिन्छ । आखिर निराजन सडक मान्छे नै ठहहरिन्छन् । उनलाई बुझ्न चौकीसम्म आउने कोही छैन । अन्तत: सडकमै छोडिन्छन् ।

उनलाई लाग्छ, पशुपतिको साँढे र उनमा केही फरक छैन । साँढेलाई त शिवरात्रीमा सबैले पुज्छन् । उनको दिन कहिल्यै आएन ।
आज त्यही सिँढी पनि अब उनीबाट खोसिएको छ । उनी जस्तै धेरैका खोसिएका छन् । त्यही सिँढीमै बस्दाबस्दै धेरैका खुसी खोसिएको देखेका उनलाई यो पनि सामान्य नै लाग्छ ।

केही वर्ष बिते । आज फेरि सहरमा चहल पहल बढेको छ । सहर सजिएको छ । साहु, ठुलाबड़ाको चुरीफुरी बढेको छ । झाँकी र ब्यानर हेर्छन् । आज गणतन्त्र दिवस रहेछ । मानिसको भिड लागेको छ । रत्नपार्क भरिएको छ । सडकको छेउमा टोलाई रहेका निराजनलाई पुलिस आएर धपाउँछन् । बाटो पूरै खाली भएको छ । भन्छन्, राष्ट्रपति आउँदै छन् । पुलिस दाइले भन्छन्– खुशीको दिन हो आज । हातमा फूल लिएर स्वागत गर महामहिमको र तिमी पनि खुसी हुनुपर्छ । अनुहार हँसिलो हुनुपर्छ ।

निराजन अचम्म मान्छन् । उनले सुनेको र पढेको गणतन्त्र आएको त धेरै भइसक्यो । उनी खुलामञ्चमा सुत्दै गर्दा धेरैपटक यो पर्व मनाएको देखिसकेका छन् तर उनलाई अचम्म लाग्छ, उनी खुसी हुनुपर्ने कारण के छ ? पुलिस दाइलाई सोध्छन् ।

निराजन आफै मनमनै भन्छन्– मलाई एक छाक मासुभात ख्वाउनुस् । अनि खुसी हुन्छु ।

कालो वर्णको निराजनलाई छेउमै बसेका सज्जन जानी नजानी हिन्दीमै सोध्छन्– “तुम इन्डिया का हे कि नेपाल का ?”

निराजन भन्छन्– “म नेपाली हो कि इन्डियन ? मलाई नै थाहा छैन । यति थाहा छ । गणतन्त्र ल्याउन मैले पनि गोली खाएको छु ।

सज्जन भन्छन्– हट्टाकट्टा नै छौ । एक छाकका लागि के पैसा माग्छौ ? गरेर खान सक्दैनौँ ?”

निराजन भन्छन्– “यहाँ मलाई कसले काम दिन्छ ? सरकार मलाई चिन्दैन । साहुको नजरमा म एउटा सडक मान्छे हो । भरोसा छैन । हजुर

नै भन्नुस् म के गरौँ ?”

सज्जन भन्छन्– “केही पेसा गर ।”

निराजन भन्छन्– “हजुर मलाई लगानी जुटाई दिनुहुन्छ ? म चटपटे पसल चलाउँछु । कमाएर तिरौँला ।

सज्जन झस्किन्छन्– “म को हो र तिम्रो ? तिम्रा लागि लगानी जुटाइदिने ?”

निराजन भन्छन्– “महोदय ! उसो भए यो अवस्थामा मैले किन र केका लागि मुस्कुराउनुपर्ने ? गणतन्त्र आयो त तपाईं जस्तै सुकिला मुकिलाका लागि आयो । व्यवस्था बदलियो त तपाईंहरूकै लागि बदल्नुभयो । हामीले के पायौँ ? अहिले पनि तपाईंले भनेर मैले किन मुस्कुराउनुपर्ने ?”

सज्जन झस्किन्छन् ।

निराजन भन्छन्– “महाशय ! अब म केही गर्न हजुरको घरमा चोरी गरौँ ? तपाईं पुलिस बोलाएर कारबाही गराउनु हुन्छ ।”
सज्जनको बोली बन्द हुन्छ ।

निराजन प्रश्न गर्छन्– “सज्जन यो देशमा म जस्तैको खाने, बस्ने र बाँच्न पाउने अधिकार छ कि छैन ? यदि यो देशमा हामी जस्ताको केही अधिकार छैन भने । हामीले यो देशको नियम, कानुन किन मान्नुपर्ने ?”

सज्जन जवाफविहीन भएका छन् ।

निराजन भन्छन्– “हामीलाई मान्छेको दर्जा यो सुकिला मुकिलाको समाज ले दिँदैन भने बाँच्नका लागि पशुको व्यवहार देखाउन हामीलाई कसले रोक्ने ? हामी चोरेर खान्छौँ । खोसेर खान्छौँ । तिमी र तिम्रो समाज मिलेर हामीलाई लखेट्दै गर । छेउ लाउँदै गर । खासमा तपाईं जस्ताले बनाएको यो समाज हामी सर्वहारा भोकभोकै मरेको हेर्न मात्र चाहन्छ । बुझ्नु भयो महाशय ?”

यत्तिकैमा स्टेजको आवाज बाटोसम्मै आइपुग्छ, भर्खरै बाटो खाली गराएर । महङ्गो गाडीमा सवार महाशय लालसलाम भन्दै गर्जिन्छन् । नारा लगाउँछन्– “सर्वहारा जिन्दावाद !”, “जनवादी क्रान्ति जिन्दाबाद !”

निराजन भन्छन्– “सज्जन सुन्नुहोस् र भन्नुस् जिन्दावाद !”

केही समय दुवै जना चुप रहन्छन् । निराजनलाई अझै धेरै कुरा बताउन मन लाग्छ ।

सज्जनलाई देखाउँदै भन्छन्– “महाशय ! हजुर यहाँ जति देख्नुहुन्छ, ठुला ठुला भवन सबै प्रजातन्त्र र गणतन्त्रपछि नै बनेका हुन् । बाटोमा हेर्नुहोस्, यतिविघ्न महङ्गा गाडी गणतन्त्रपछि नै भित्रिएका हुन । अहिले खोजेर हेर्नुहोस् । यी सबै भवन र गाडी यिनै व्यवस्था बदल्नेहरूकै हुन् । त्यति मात्रै हैन, यी भवनले तानेर मापदण्ड विपरीत बनाएका यी टहारा र कोठीमा पसल गर्ने साना व्यापारी हुन् । ऋणधन गरेर मालिकलाई बुझाएका छन् । यिनै टहरामा भबिस्य खोजेका छन् । यिनीहरू पनि छोराछोरी पढाउन, हामी पनि सुखी हौँला, धेरै सपना देखेका छन् ।

सडकबाट छाप्रोमा पुग्ने धेरै छन् । कुनै दिन नयाँ गर्छु भन्ने कोही आउने छ । सहरको सुन्दरता बिग्रियो भन्ने छ । डोजर डुलाउँदै यिनैलाई फेरि सडकमा पठाउने छ । बुझ्नु भयो महाशय ? भवन मालिकलाई कोही केही गर्न सक्दैन । किन भन्नु होला । यो व्यवस्था यिनै भवन मालिकको हो । यी नेता त उनैका कारिन्दा मात्रै हो । त्यसैले गरिबले सपना देख्न यहाँ मनाही छ ।”

सज्जन गम्भीर हुँदै छुट्टिएका छन् । नाजवाफ भएका छन् । अब लालसलामले आफैलाई गिज्याए जस्तो लागेको छ ।

यसरी नै गणतन्त्र, प्रजातन्त्र दिवस धेरै चोटि मनाएको निराजनले हेरिरहेका छन् । उनलाई लाग्छ, यी दिवस खुल्लामञ्चमा ल्याएर प्रजातन्त्र र

गणतन्त्रको खिल्ली उडाउन मनाए जस्तो लाग्छ । मान्छेको झिनो सहभागितालाई हेरेर उनलाई लाग्छ, सबैले बुझे जस्तो लाग्छ । गणतन्त्र सीमित मान्छेको पेवा भइसकेको छ ।

बाटोमा माग्ने र मन्दिरमा सुत्ने, पत्रिका ओढ्ने—यसरी नै निराजनको दिन बितिरहेको छ ।

आज फेरि धेरै पछि उनको सहरका चोक र ठुला भवनका अगाडि भिड बढेको छ । रुवाबासी मच्चिएको छ । पुलिसको उपस्थिति बाक्लो रहेको छ । बोल्न खोज्नेका आवाज पुलिसले बन्द गराउन ठुलै मिहिनेत गरेको छ तर पनि आवाजबाहिर आएका छन् । निरीह आवाज न्यायका लागि भिख मागेका छन् । आफू लुटिएको ठगिएको भन्दै छन् । डोजर चलेको छ । भिडभित्रै आवाज हराएको छ ।

संयोग भनौँ, तिनै सज्जन आज निराजनको छेउमै पुगेका छन् । निराजनलाई सञ्चोबिसन्चो सोध्छन् । धुलैमैलो निराजनको छेउमा उभिन सज्जनलाई अफ्ठेरो लागे झँै गर्छन् ।

निराजन अझै उनको नजिक पुग्छन् र भन्छन्– “देख्नु भयो महाशय ! यी ठुला भवन हुनेहरूले वर्षौंदेखि गैरकानुनी रूपमा बनाएका टहराबाट थुप्रै आम्दानी बटुली सकेका छन् । पैसा कमाई सकेका छन् । यो पुलिस प्रशासन त्यहाँसम्म पुग्न सक्दैनन् किनभने तिनी मालिक हुन् ।

अहिले आएर यिनै टहरा अनधिकृत पसल भए । डोजर तिनैमाथि डुल्यो । पुँजी तिनैको नाश भयो । सपना तिनैको तुहियो, जो हिँजो सडकबाट सटरमा जान चाहन्थे र जेनतेन टहरामा पुगेका थिए । सलामी बुझाएका छन् । भाडा पनि अग्रिम तिरेका छन् । मालिक मोटाई सकेका छन् ।”

उनी अगाडि भन्छन्– “तिनलाई पेसा–व्यवसायविहीन बनाउनेले तिनका भविस्य हेर्नुपर्दैन ? कलेजस्कुल पढ्दै गरेका बच्चाको फी कसले तिरिदिन्छ ? जिम्मा तिनले लिनुपर्दैन ? अब तिनलाई न्याय कसले दिन्छ ? ती मालिकबाट क्षतिपूर्ति भराइदिने जिम्मा कसले लिने हो ? अब सडकको आवाज कसले सुन्छ र यहाँ ? त्यही भएर महोदय ! म गणतन्त्र दिवसमा पनि खुसी हुन सकिनँ । यो देशमा रैतीबाट नागरिक हुन सकिनँ ।”