लक्ष्मण बेल्बासे
अहिलेका कुरा । हरिको जीवनमा ठुलो केही परिवर्तन आएको छैन । सहरका साँघुरा पुराना गल्ली । हुन त कुनै बेला राजनीतिकर्मीका लागि सुरक्षित र सस्ता आश्रयस्थल तिनै घर थिए ।

हरिनाथ अहिले पनि पुरानै घर छोडेका छैनन् । अहिले पनि भाडा सस्तो यस्तै घरमा पाइने गर्दछ । अँध्यारा गल्ली, पुराना घर । कतै चर्किएका छन् । कतै टेका लगाएर अडिएका छन् । भुइँचालोले घरबेटीका विवशता र गरिबीलार्ई उदाङ्गो पारिदिएको छ । त्यसैमाथि हरिको विवशता उस्तै उस्तै हो ।

पुरानो खुट्टे खाट । उनले फेरेका छैनन् । खाट आफै फेरिने कुरै भएन । उनको पुरानो साथी त्यो खुट्टे खाट र खुट्टै छोपिने त्यो तन्ना दुवै मिलेर हरिका धेरै कुरा छोपिदिएका छन् ।

देश र जनताको काम गर्दागर्दै बिहे गर्नेसम्म फुर्सद नपाएका हरि । गणतन्त्रै आए पनि उनको जीवनशैलीमा केही परिवर्तन भएको छैन । रेडियोको सङ्गत छोडेका छैनन् तर एउटा पुरानै मोडेलको भए पनि टिभीको जोहो गरेका छन् ।

आज पनि सधैँ जस्तै खाना खाइवरी बी.बी.सी. नेपाली सेवा सुनेर सुत्ने तर्खरमा लागेका छन् । अब सुतेरै टिभी पनि हेर्न थालेका छन् ।
एउटा बहस सुरु भएको रहेछ । पत्रकार र नेताको जुहारी जस्तै लाग्ने त्यो बहसको विषय रहेछ । जनयुद्धपछि लालसन अर्थात् तत्कालीन योद्धाका अवस्थाको बारेमा । पेचिला पेचिला सवाल–जवाफ चलिरहेको छ । तत्कालीन योद्धाका बारेमा अब नेताहरू जानकार हुन छोडिसकेछन् । उनीहरू के गर्दै छन् ? कस्तो अवस्थामा छन् ? अब उनीहरूलार्ई रुचिको विषय पनि भएन । खोला त¥यो, लौरो बिस्र्यो भन्न मन लाग्छ हरिलाई । एक्लो मान्छे, कसलार्ई सुनाउने ? टिभीतिर हेर्छन् । टिभी बोल्छ मात्र, सुन्दैन । टिभीले सुनाउने मात्रै हो, सुन्ने हैसियत राख्दैन । उनलार्ई थाहा छ, भित्तो न सुन्छ, न सुनाउँछ । पार्टीमा यही विषयमा त्यत्रो सङ्घर्ष गरियो । लाग्छ : सुन्ने र बोल्ने दुवै क्षमता राख्नेको पनि केही काम छैन ।

कार्यक्रम सकिएको छ । एउटा नौलो गीत बजेको छ । गीत कथानक रहेछ । जनयुद्ध र जनयुद्धका कुरा गरेको छ । जनयुद्धको जगमा भएका परिवर्तनको वर्णन गरिएको छ । हिजोका योद्धा पनि श्रम र व्यवसायमा जोडिएको सुन्दा केही क्षण हरि पनि पुलकित हुन्छन् ।

गीत अगाडि बढ्दै जान्छ । ती श्रव्यदृश्यले क्षणभरमै हरिको मन अमिलो हुँदै जान्छ । ती श्रव्यदृश्यले हरिलार्ई सोच्न बाध्य बनाउँछ । उनको जनयुद्धप्रतिको धारणा नै बदलिए जस्तो लाग्दछ । आफूले महान् ठानेको जनयुद्ध धेरैको बुझाइमा लुटयुद्ध भए जस्तै लाग्यो । हिजोका लालसेनाको जग नै कमजोर थियो जस्तै लाग्यो ।

यो देशमा जनयुद्धभन्दा पहिले पनि धेरै व्यथा थिए । तिनै व्यथाको जगमा उभिएर तिनै व्यथा हटाउनकै लागि जनयुद्ध भएको थियो । तिनै व्यथामा परेका लालयोद्धाको बलमा जनयुद्ध भएको थियो । त्यो गोलीको प्रहार, ती रगतका छिर्का र त्यो प्रतिशोधको ज्वाला जनयुद्धका हतियार थिए । परिवर्तनप्रतिको त्यो विश्वास, त्यो बलिदान, त्यो समर्पण ती सबै मात्र परिवर्तनका लागि थिए । उनलार्ई लाग्छ, अहिले नेतृत्वमा विचलन अवश्य आएको छ तर हिँजो परिवर्तनका लागि मर्न र मार्न तयार लालयोद्धाको विचलनले उसलार्ई दुखी बनाउँछ ।

एउटा लालसेना परिवर्तनको वाहक हो । ऊ दुनिया बदल्न सक्छ तर आफू बदलिँदैन । उसको चट्टानी अडान र स्वाभिमान कसैले हल्लाउन सक्दैन । माक्र्सवाद र यसको गुदी द्वन्द्वात्मक भौतिकवादले दीक्षित हुन्छ । यसरी क्रान्तिकारी भावनाले निथु्रक्कै भिजेका योद्धा, जो सधैँ श्रममा विश्वास गर्छन्, श्रमले सृजना हुन्छ । यही उनीहरूको वैचारिक धरातल हुने गर्दछ ।

तर आज लालयोद्धा नै व्यथामा देख्दा हरि ग्लानिभूत हुन पुग्दछन् । जो अरूकै लागि दुनिया छोड्न तयार हुन्छ, त्यही योद्धा कसरी समाजको व्यथा बन्न सक्छ ? उनलार्ई नरमाइलो लाग्छ । मनमनै भन्न मन लाग्छ– वैचारिक धरातल नै कमजोर थियो । नेतृत्वको अझै ठुलो बेइमानी थियो । होइन भने सङ्घर्षमै जीवन देख्ने योद्धा कसरी विचलित हुन्छ ?

यो देशमा व्यथा जनयुद्धका लडाकुसँग मात्रै भएको पनि त होइन । फेरि जनयुद्ध गरिब किसान मजदुर तथा सम्पूर्ण देशभक्त परिवर्तनका पक्षधर आम जनताको सहभागिताले सम्भव भएको थियो र त थोरै तर आशातित परिणाम दिन सकेको हो । त्यसपश्चात् नेतृत्वले आशातित परिवर्तनको संस्थागत विकास गर्न नसक्दा देशमा फेरि अझै धेरै व्यथा थपिएको छ तर यो समग्र गरिब किसान मजदुर तथा सम्पूर्ण उत्पीडित नेपालीकै व्यथा हो । यो व्यथाले कसैलार्ई अछुतो राखेको छैन ।

हरि भन्छन्– यसैले त म भन्छु, अझै लडाइँ सकिएको छैन । व्यवस्था फेरियो । अब अवस्थामा पनि सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन अर्को ठुलो लडाइँको तयारी जरुरी छ तर लालयोद्धाहरू नै सानो मासु पसलबाट आशातित प्रतिफल नआउँदा विचलित भई कोही विदेशको गुलाम स्वीकार्न पुग्दछन् त कोही कसरी असामाजिक कार्य गर्न पुग्दछन् ? त्यसैले दृष्यमा देखाइएका जस्तै पात्र लालयोद्धा हुनै सक्दैनन् । उनलार्ई लाग्छ, यो व्यथा लालयोद्धाको व्यथा हुनै सक्दैन ।

गीत पनि सकिन्छ । यस्तै कुरा सोच्दासोच्दै हरि पनि निदाउँछन् ।
अर्को दिन सुरु भइसकेको छ । जाडो सकिएकाले अब मुख धुन पनि त्यति अप्ठेरो मान्नुपर्दैन । हरि हातमुख धोएर पत्रिका पसलतिर निस्किएका छन् । सबै सञ्चारका मध्यमभरि व्यथाकै चर्चा चुलिएको छ ।

उनी भन्छन्– नेतृत्वको असफलताको मूल कारणले व्यथा बढेको छ । गीतको क्रिया–प्रतिक्रिया सुनेर, हेरेर हरिलार्ई कता कता मन पोलेर आउँछ ।
भित्री मनले भन्छ, हैन, जनयुद्धलार्ई कस्तो अवस्थामा टुङ्ग्याउन पुग्यौँ ? त्यो आवश्यक थियो या थिएन ? जनयुद्ध कसैको मनको लहड थियो या योजनाबद्ध ? आफै नेता भएका हरि अल्लमल्ल पर्दछन् । योजनाबद्ध थियो भने योद्धा किन व्यथा बोक्न बाध्य भए ? उनलार्ई लाग्छ, युद्धको अन्त्य नै युक्तिसङ्गत भएन । व्यवस्थापन युक्तिसङ्गत भएन ।

आफ्नै कमरेडहरूको गीत प्रसारण बन्द गरिनुपर्छ भन्नेसम्मका माग हेर्दा हरिलार्ई पञ्चायतकै झल्को आउँछ । यस्तै व्यथा पोख्नेका हिजो आवाज बन्द गर्ने कोसिस हुन्थ्यो । स्टेजमा गिटार खोसिन्थ्यो र मादल फुटाउँदै अराष्ट्रिय तत्वको बिल्ला भिराएर कारबाही चलाइन्थ्यो र धेरै व्यथामा पारिन्थ्यो । यस्तै यस्तै व्यवस्था विरुद्धको प्रतिकारको अर्को रूप जनयुद्ध थियो । त्यो युद्ध सबै व्यथा बोकेकाहरूकै सामूहिक प्रयास थियो । यिनै व्यथाहरूको निवारण हुन्छ भनेरै सबै गरिब किसान मजदुर योद्धा बनेका थिए । हजारौँ गरिब किसानले सहादत प्राप्त गरेर नयाँ व्यवस्थाको निर्माण गर्दा पनि तिनै योद्धा अझ कठिन व्यवस्थामा छन् भने जवाफ नेतृत्वले दिने र जिम्मेवारी लिएर क्षमायाचना गर्ने हो या यस्तै सिर्जना भनौँ या पीडाका आवाज बन्द गर्ने प्रयास गर्ने हो ।

हरि अलमलमा पर्छन् ः हामी पश्चगमनमा छौँ या अग्रगमनको यात्रामा ?
लालयोद्धा आफ्नो विचारमा दृढ हुन्छन् । परिवर्तनप्रतिको उसको विश्वास नै उसको लडाइँको आधार हुन्छ । न त ऊ लान्छनाले विचलित हुन्छ, न प्रशंसाले पुलकित हुन्छ । यस्तै मनभरि कुरा खेलाउँदै हरि कोठा पुग्दछन् । टिभी खोल्छन् । आफ्नै कमरेडको अन्तरवार्ता चलिरहेको छ ।

कमरेड भन्छन्– आफू त तथाकथित उपल्लो जातमा जन्मिएको मान्छे तथा कथित दलितहरूको मुक्तिको लागि लडियो, भिडियो । आज तिनै हामीलार्ई व्यथा दिने र समाजमा व्याप्त व्यथा उजागर गर्ने यिनै दलित भएका छन् । हाम्रा कमी–कमजोरी समाजमा उजागर गरिदिने भएका छन् । उनको आक्रोश बेग्लै छ ।

हरि अचम्म मान्छन् । हरि भन्छन्– यहाँ दलितलार्ई दलित बनाउने पनि यहीँका आफूलार्ई उपल्लो जातिको भन्न रुचाउनेहरू नै हुन् । दोस्रो कुरा दलित नै नभए यिनीहरू कसरी उपल्लो जाति को हुने ? हरि आफै रनभुल्लमा पर्छन् ।

यहाँ गणतन्त्र कोही अमुख, एउटा व्यक्ति वा वर्ग जातिविशेषको दानमा आएको हैन । सबै वर्ग, जातिको सामूहिक प्रयासले खोसेर ल्याएको हो । त्यसैले कोही जाती या वर्गविशेषले हक जनाउने अधिकार पनि राख्दैन । आफ्नै कमरेडलार्ई मुखभरि जवाफ दिऊँ जस्तो लाग्छ हरिलार्ई तर टिभी बोल्छ मात्रै, सुन्दैन ।

अन्तर्वार्ता सुन्दै गर्दा भात पनि पकिसकेछ। सिठ्ठी बजाएर कुकरले सङ्केत ग¥यो । हरि ग्यास बन्द गर्नतिर लाग्छन् ।
अब त अन्तर्वार्ता पनि सकिएछ । उता, हरिको मनमा अन्तरवार्ता सुरु अब हुन्छ । उनकै अन्तर्मनले अनेक प्रश्न गर्छ । हरि सकेजति जवाफ दिने कोसिस गर्छन् ।

हरि मनलार्ई भन्छन्– कला, सङ्गीत र सृजना जहिले पनि समाजमा तैरिरहन्छन् । यिनै गीतसङ्गीतले समाजको बिम्ब प्रस्तुत गर्दछन् । दुधमा तैरिएको तरले दुधको गुणस्तर बताउँछ । पहिले पहिले घरका पीडा जङ्गलमा घन्किन्थे । अपफ्नै रूपमा अभिव्यक्त हुन्थे । तिजमा चेलीका पीडा गीतसङ्गीतको माध्यमबाट अभिव्यक्त हुन्थे । हाम्रो समाज आधुनिक युगमा प्रवेश गरेको धेरै भएको पनि छैन तर पनि सूचना सञ्चारको तीव्र विकास भइसकेको छ अहिले नै । त्यसैले यस्ता पीडाका अभिव्यक्ति थुनेर थुनिने पनि होइन । समाजमा कुनै न कुनै रूपमा प्रस्फुटित भइरहन्छ ।

यो व्यथा समग्र देशकै व्यथाको अभिव्यक्ति हो । यहाँ विदेश जनयुद्ध पूर्व पनि गइन्थ्यो र देहव्यापार पनि । कोही व्यक्तिविशेष यस्ता कार्यमा लाग्दा अपमानित हुने र यही देशका अन्य कमजोर र बाध्य हुनेहरूले गर्दा स्वाभाविक कदापि हुन सक्दैन । त्यसैले यस्तै देशभरिकै व्यथाको निवारणका लागि सर्जक र परिवर्तनकारीको सम्मान जरुरी छ ।

हिजो परिवर्तनको आश देखाएर बिच बाटोमा छाड्नेहरूको विरुद्ध धावा बोल्नु योद्धाको स्वभाव हो । वास्तविकतासँग साक्षात्कार गर्ने हिम्मत परिवर्तनकारीमा हुनुपर्दछ । भ्रष्ट नेतृत्वको भण्डाफोर गर्दै नयाँ नेतृत्वको विकास गर्ने आँट परिवर्तनको मसाल बोक्ने सँग हुनपर्दछ । अनि, मात्र यो देशबाट व्यथा सकिने छ । होइन भने कुनै न कुनै रूपमा अभिव्यक्त भइए नै रहने छ । त्यसैले साँच्चिकै परिवर्तनका पक्षधरले सर्जकप्रति होइन, आफ्नो नेतृत्वप्रति प्रश्न उठाउन सक्नुपर्छ ।

व्यवस्था बदलिएर पनि अवस्थामा सकारात्मक परिवर्तन किन हुन सकेन ? जवाफ नेतृत्वले दिनुपर्छ । होइन भने नेतृत्व बदल्ने हिम्मत जनसेनाले जुटाउनुपर्छ । आफ्नै नेताले हिलो छ्याप्दै हुइकिँदा आफूलार्ई कमजोर ठान्ने सेना जनसेना हुनै सक्दैन । आफ्नै नेता वर्ग बदलेर वर्गशत्रु भइसकेको बुझ्न सक्नुपर्दछ । नयाँ तथा पुराना सबै नयाँ व्यथाका नयाँ कारक, सबै वर्गशत्रुको किटान गरेर नयाँ नेतृत्वको विकास गदै नयाँ क्रान्ति आहवन गर्ने सेना मात्र जनसेना हो । पुँजीगत लाभहानी हिसाब खोज्दै व्यथा बोक्ने सेना कहिल्यै लाल सेना हुन सक्दैन । त्यो त समाजको व्यथा मात्र हो ।

हरि आफैले आफैलार्ई उत्तर दिँदा पनि उत्तेजित देखिन्छन् । उनको अनुहार रातोपिरो भएको छ । नयाँ सामन्त र ठालुको विरुद्धमा एक्लै प्रतिकारमा उठौँ जस्तो लाग्छ । आफ्नै मनले शान्त पार्न खोज्छ । असङ्गठित बल दुस्मनको सामु फिक्का हुने छ ।
हरि फेरि गर्जिन्छन् । सबै सेना एकबद्ध हौँ ! लडाइँ अझै बाँकी छ । विद्रोह सुरु गरौ । व्यथा अब हाम्रो खुसी खोस्नेलार्ई दिन सुरु गरौँ । सबै उत्पीडित एक ठाउँमा एकताबद्ध भएर व्यथा निवारणमा जुटौँ । यो व्यथा जनमुक्ति सेनाको मात्र होइन, समग्र उत्पीडित वर्गको व्यथा हो । अब समानताको खोजीमा लागौँ ।

हरिको सास बढेको छ । बिस्तारै शान्त हुन खोज्छन् ।
उता, भात चिसो भइसकेको छ । खाना चिसो भयो भन्ने पनि कोही छैन । यसो हेर्छन् । तरकारी पकाउन त बाँकी नै रहेछ । थालको भात कुकरमा खन्याउँछन् । कराही खोज्न थाल्छन् ।