— एक समीक्षात्मक अध्ययन
नेपाली लोकसङ्गीत केवल मनोरञ्जनको माध्यम मात्र नभई समाजको सामूहिक स्मृति, सांस्कृतिक पहिचान र जीवनदर्शनको संवाहक पनि हो। विभिन्न जातजाति र समुदायले सिर्जना गरेका लोकभाकाहरूले सम्बन्धित समाजको इतिहास, श्रम, संस्कार, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध तथा सामाजिक चेतनालाई अभिव्यक्त गर्दै आएका छन्। यिनै लोकपरम्परामध्ये कौडा भाका मगर समुदायको विशिष्ट सांस्कृतिक सम्पदा मानिन्छ। सामूहिक गायन, लयात्मक पुनरावृत्ति र नृत्यप्रधान प्रस्तुतिका कारण कौडा गीतले मनोरञ्जनसँगै सामाजिक अन्तरक्रिया र सांस्कृतिक एकताको पनि प्रतिनिधित्व गर्दछ।
यसै परम्परामा सिर्जित “सललल बग्यो गण्डकी” कौडा भाकामा आधारित एक अर्थपूर्ण लोकगीत हो। यस गीतले गण्डकी नदीलाई केन्द्रीय प्रतीकका रूपमा ग्रहण गर्दै संघर्ष, समानता, सामूहिकता र आशावादलाई कलात्मक ढङ्गले अभिव्यक्त गरेको छ। गीतको वैचारिक धरातल, भाषिक सरलता, ध्वन्यात्मक सौन्दर्य तथा सांगीतिक संरचनाले यसलाई सामान्य लोकमनोरञ्जनभन्दा माथि उठाएर सामाजिक चेतनासम्पन्न सिर्जनाका रूपमा स्थापित गरेको देखिन्छ।
कुनै पनि साहित्यिक वा सांगीतिक कृतिको शीर्षक त्यसको भावबोध र वैचारिक दिशाको पहिलो संकेतक हुन्छ। “सललल बग्यो गण्डकी” शीर्षकले नै गतिशीलता, निरन्तरता र जीवनप्रतिको आशावादी दृष्टिकोणलाई उद्घाटित गर्दछ।
“सललल बग्यो गण्डकी,
बाधाहरू पन्छाउँदै गन्तव्यतर्फ लम्किँदै।”
यहाँ गण्डकी केवल एउटा भौगोलिक नदी होइन; यो निरन्तर प्रवाहमान जीवन, संघर्षशील जनसमुदाय र परिवर्तनको प्रतीक हो। नदीले अनेक अवरोधहरू पार गर्दै आफ्नो मार्ग निर्माण गरेझैँ मानिसले पनि कठिनाइ र प्रतिकूल परिस्थितिलाई सामना गर्दै लक्ष्यतर्फ अग्रसर हुनुपर्ने सन्देश गीतले सम्प्रेषण गरेको छ। यस अर्थमा गण्डकी नदी प्रकृतिको दृश्य मात्र नभई मानव जीवनको दार्शनिक रूपकका रूपमा रूपान्तरित भएको देखिन्छ।
गीतको मूल संवेदना संघर्ष र त्यसप्रतिको अटल विश्वासमा आधारित छ।
“छेक्यो नदी भिरको पहिरोले,
हरेस नखाऊ सङ्गी हो,
जित्छ हाम्रो तागतले।”
यी पङ्क्तिहरूले जीवनका अवरोधलाई पराजयको कारण नभई सङ्घर्षको प्रेरणाका रूपमा ग्रहण गरेका छन्। “पहिरो” ले जीवनका संकट, सामाजिक अवरोध वा चुनौतीको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको छ भने “तागत” ले व्यक्तिगत शक्तिभन्दा सामूहिक एकता र साझा सङ्कल्पको महत्त्वलाई स्थापित गरेको छ। यसरी गीतले निराशाको होइन, प्रतिरोध र अग्रगमनको चेतनालाई केन्द्रमा राख्छ।
“गाऔँ सँगै–सँगै समानताको गीत,
लाऔँ सँगै–सँगै संघर्षको प्रीत।”
यी पङ्क्तिहरू गीतको वैचारिक केन्द्रबिन्दुका रूपमा देखिन्छन्। समानता, सहकार्य र सामूहिक उत्तरदायित्वप्रतिको आग्रहले गीतलाई सामाजिक चेतनासम्पन्न बनाएको छ। “सँगै–सँगै” को पुनरावृत्तिले सामूहिक यात्राको अवधारणालाई सशक्त बनाएको छ। यसरी गीतले व्यक्तिवादभन्दा सहकार्य र सामाजिक ऐक्यबद्धतालाई प्राथमिकता दिएको स्पष्ट हुन्छ।
“सिरिरीरि चल्यो बतास,
उदाउनेछ बिहानी, नहोऊ हतास।”
यो अंश गीतको आशावादी स्वरलाई सशक्त बनाउने महत्त्वपूर्ण बिम्ब हो। कठिन समय स्थायी हुँदैन र अन्ततः उज्यालो भविष्यको सम्भावना रहिरहन्छ भन्ने विश्वासले गीतलाई सकारात्मक जीवनदर्शनसँग जोडेको छ। संघर्षको सन्देशलाई आशाको भावसँग सन्तुलित गर्नु यस गीतको उल्लेखनीय विशेषता हो।
भाषिक दृष्टिले गीत अत्यन्त सरल, स्वाभाविक र सम्प्रेषणीय छ। लोकभाकाको मूल विशेषता नै जनसाधारणले सहज रूपमा ग्रहण गर्न सक्ने भाषा हो, र यस गीतले त्यस परम्परालाई सफलतापूर्वक निरन्तरता दिएको छ।
“सललल” र “सिरिरीरि” जस्ता ध्वन्यात्मक शब्दहरूको प्रयोगले गीतमा श्रव्य तथा दृश्यात्मक दुवै सौन्दर्य सिर्जना गरेको छ। “सललल” ले नदीको अविरल बहावलाई मूर्त बनाउँछ भने “सिरिरीरि” ले प्रकृतिको शीतल स्पर्शलाई अनुभूत गराउँछ। यस्ता ध्वन्यात्मक संरचनाले गीतको लयात्मकता मात्र होइन, भावात्मक प्रभावलाई पनि गहिरो बनाएका छन्।
त्यसैगरी, छोटा, पुनरावृत्तिमूलक र लयात्मक हरफहरूले कौडा भाकाको मौलिक संरचनालाई जीवन्त बनाएका छन्। भाषिक सरलता, प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति र ध्वनिसौन्दर्यको सन्तुलित प्रयोग यस गीतको प्रमुख साहित्यिक उपलब्धि मान्न सकिन्छ।
कौडा गीतको मूल विशेषता सामूहिक गायन, नृत्य र लयात्मक पुनरावृत्तिमा आधारित हुन्छ। “सललल बग्यो गण्डकी” ले यी सबै पक्षलाई आत्मसात् गरेको छ।
गीतमा प्रयुक्त “हो हो”, “सललल” जस्ता आवृत्तिमूलक ध्वनिहरूले कौडा भाकाको मौलिक लयलाई सशक्त बनाएका छन्। मादल, झ्याली तथा सामूहिक स्वरको संयोजनमा प्रस्तुत हुँदा गीतले केवल सांगीतिक आनन्द प्रदान गर्दैन, सामुदायिक सहभागिता र सांस्कृतिक आत्मीयताको वातावरण पनि निर्माण गर्छ। यही विशेषताले यस गीतलाई जीवित लोकपरम्पराको प्रतिनिधि सिर्जनाका रूपमा उभ्याएको छ।
गीतले प्रत्यक्ष रूपमा कुनै राजनीतिक विचारधाराको प्रचार गर्दैन। तर यसको अन्तर्वस्तु सामाजिक समानता, सामूहिक संघर्ष र परिवर्तनप्रतिको स्पष्ट प्रतिबद्धताले भरिएको छ। गण्डकी नदीको प्रवाहलाई सामाजिक रूपान्तरणको रूपकका रूपमा प्रस्तुत गर्दै गीतले विभेद, उत्पीडन र निराशाविरुद्ध सामूहिक प्रतिरोधको सन्देश दिन्छ।
यद्यपि गीतको वैचारिक पक्ष प्रभावशाली छ, यसको अभिव्यक्ति उपदेशात्मक नभई सांकेतिक र कलात्मक भएकाले यसको प्रभाव अझ स्वाभाविक बनेको छ। यही सन्तुलनले गीतलाई साहित्यिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।
यस गीतका प्रमुख सबल पक्षहरू निम्नानुसार छन्—
- गण्डकी नदीलाई बहुआयामिक प्रतीकका रूपमा प्रभावकारी ढङ्गले प्रयोग गरिएको छ।
- लोकभाका, सामाजिक चेतना र कलात्मक अभिव्यक्तिबीच सन्तुलित समन्वय स्थापित भएको छ।
- सरल भाषामार्फत गहन जीवनदर्शन सम्प्रेषण गर्न सफल भएको छ।
- ध्वन्यात्मक शब्दहरूको प्रयोगले गीतको श्रव्य र साहित्यिक सौन्दर्य बढाएको छ।
- संघर्ष, आशा र सामूहिकताको सन्देश स्वाभाविक रूपमा अभिव्यक्त भएको छ।
- कौडा भाकाको मौलिक सांगीतिक संरचना र सांस्कृतिक पहिचानलाई प्रभावकारी रूपमा संरक्षण गरिएको छ।
समग्रमा गीत प्रभावकारी भए पनि केही पक्षमा थप कलात्मक विस्तारको सम्भावना देखिन्छ। ग्रामीण जीवन, श्रमसंस्कृति, किसान तथा मजदुरका अनुभवलाई थप जीवन्त बिम्बमार्फत प्रस्तुत गरिएको भए गीतको सामाजिक यथार्थ अझ सघन बन्न सक्थ्यो। त्यसैगरी, कथात्मक संरचना वा कुनै पात्रको विकास गरिएको भए भावनात्मक प्रभाव अझ प्रगाढ हुन सक्थ्यो। गण्डकी नदीसँग सम्बन्धित स्थानीय इतिहास, सांस्कृतिक स्मृति वा भूगोलका विशिष्ट सन्दर्भहरूको समावेशले गीतको मौलिकता अझ प्रखर बन्ने सम्भावना थियो।
“सललल बग्यो गण्डकी” नेपाली लोकसङ्गीतमा संघर्ष, समानता, सामूहिकता र आशाको सन्देश बोकेको एक सशक्त कौडा गीत हो। गण्डकी नदीलाई जीवन र परिवर्तनको रूपकका रूपमा प्रयोग गर्दै यसले कठिनाइका बीच पनि निरन्तर अग्रसर रहने जीवनदृष्टिको स्थापना गरेको छ।
भाषिक सरलता, प्रतीकात्मक गहिराइ, ध्वन्यात्मक सौन्दर्य, कौडा भाकाको मौलिक लय तथा सामाजिक चेतनाको सन्तुलित अभिव्यक्तिका कारण यो गीत समकालीन नेपाली लोकसङ्गीतमा उल्लेखनीय सिर्जनाका रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ। केही सीमाहरू हुँदाहुँदै पनि यसको कलात्मक प्रभाव, वैचारिक सान्दर्भिकता र सांस्कृतिक महत्त्वले यसलाई नेपाली लोकसाहित्य र लोकसङ्गीतको अध्ययनमा विचारणीय कृतिका रूपमा स्थापित गरेको छ।
