पाँचथर, ३० जेठ : पाँचथरको हिलिहाङ गाउँपालिका–४, हस्तपुरस्थित हरियाली जङ्गलको बीचमा भव्य संरचना निर्माण भएको छ। यहाँ पुग्ने जो–कोही पर्यटकका लागि यो स्थल आकर्षणको केन्द्र बनेको छ। कटुस, काफल र निगालोका घना जङ्गल, चराचुरुङ्गीको मधुर स्वर र प्रकृतिको अनुपम सौन्दर्यले भरिएको यो क्षेत्र इतिहास, पुरातत्व र धार्मिक विश्वासका दृष्टिले समेत उत्तिकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यही ऐतिहासिक महत्त्वको खोजी र संरक्षणका क्रममा यहाँ आकर्षक संरचनाहरू निर्माण गरिएका हुन्।

यो क्षेत्र तत्कालीन लिम्बुवानका अन्तिम राजा हिलिहाङले शासन सञ्चालन गरेको ऐतिहासिक दरबार क्षेत्र हो। इतिहासअनुसार विसं १८४२ सम्म राजा हिलिहाङले यही स्थानबाट तत्कालीन विजयपुर राज्यअन्तर्गतको याङरुप अर्थात् याङवरक थुममा शासन सञ्चालन गर्नुभएको थियो। उहाँको आकस्मिक निधनपछि दरबार संरक्षण हुन नसक्दा जीर्ण बन्दै अन्ततः भत्किएको थियो।

यही ऐतिहासिक स्थलमा हिलिहाङ गाउँपालिकाले प्यागोडा शैलीको दरबार, सङ्ग्रहालयलगायत संरचना निर्माण गरेपछि अहिले यो क्षेत्र पर्यटकको आकर्षणको केन्द्र बनेको छ। धार्मिक, ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिने हिलिहाङ दरबार क्षेत्रका पूर्वाधारले पर्यटन प्रवर्द्धनमा समेत टेवा पुर्‍याएको छ।

संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय र हिलिहाङ गाउँपालिकाको साझेदारीमा रु. २ करोड ५१ लाख ६८ हजारको लागतमा तीनतले प्यागोडा शैलीको दरबार निर्माण गरिएको हो। मन्त्रालयको ७० प्रतिशत र गाउँपालिकाको ३० प्रतिशत लगानीमा भगवती बौद्ध जेभी, इलामले निर्माण कार्य सम्पन्न गरेको हो।

हाल दरबारभित्र ऐतिहासिक सामग्रीहरूको पर्याप्त सङ्कलन नभए पनि यसको आकर्षक बनावट, प्राकृतिक परिवेश तथा इतिहासप्रतिको चासोले पर्यटकलाई आकर्षित गरिरहेको छ।

यहाँ पुग्ने पर्यटकले तत्कालीन राजा हिलिहाङको बैठक स्थल, राजसभा स्थल, पुराना पर्खाल, दरबारमा प्रयोग गरिएका इँटा तथा खड्पाललगायत संरचनाको अवलोकन गर्न सक्छन्। साथै, राजा हिलिहाङले शक्ति प्राप्त गर्ने गरेको जनविश्वास रहेको महारानी शक्तिपीठको दर्शन गर्ने प्रचलन पनि रहिआएको छ।

स्थानीय तह पुनर्संरचनाका क्रममा साविकका भारपा, सुभाङ, पञ्चमी र अमरपुर गाविसलाई समेटेर हिलिहाङ गाउँपालिका गठन गरिएपछि राजा हिलिहाङ तथा उहाँको दरबारबारे चासो थप बढेको हो। हिलिहाङ फाउन्डेसनले मेची राजमार्गअन्तर्गत याङवरक गाउँपालिका–६ नागीमा प्रवेशद्वार निर्माण गर्नुका साथै दरबार परिसरअगाडि राजा हिलिहाङको सालिक स्थापना गरेको छ।

हिलिहाङ गाउँपालिकाले हिलिहाङ महोत्सव आयोजना गरी यस क्षेत्रको प्रचारप्रसार गर्दै आएको छ। कोशी प्रदेश सरकारसँगको साझेदारीमा गाउँपालिकाले सङ्ग्रहालय निर्माण गरिसकेको छ भने पुरातत्व विभागले दरबार क्षेत्रका पुरातात्विक सम्पदाबारे थप अनुसन्धान गरिरहेको छ।

समुद्री सतहबाट एक हजार ८२० मिटर उचाइमा अवस्थित हिलिहाङ दरबार क्षेत्र घना जङ्गलको बीचमा रहेको छ। शान्त, एकान्त र हरियाली वातावरणले भरिएको यस पर्यटकीय क्षेत्रमा गाउँपालिकाले सडक विस्तार गरेपछि पर्यटकको आवागमन सहज बनेको छ। गाउँपालिकाले पछिल्ला पाँच वर्षदेखि राजा हिलिहाङको जन्मोत्सवसमेत मनाउँदै आएको छ।

हिलिहाङ गाउँपालिकाका अध्यक्ष समरबहादुर अधिकारीका अनुसार दरबार क्षेत्रलाई थप व्यवस्थित पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने, राजा हिलिहाङको शासनकालसँग सम्बन्धित सामग्री सङ्कलन गरी सङ्ग्रहालयमा राख्ने तथा ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण गर्ने प्रयास भइरहेको छ।

उहाँका अनुसार हिलिहाङ दरबार क्षेत्रसँगै जोडिएको भोटेगढीलगायत पर्यटकीय स्थलमा पूर्वाधार विकास तथा प्रचारप्रसारका लागि गाउँपालिकाले निरन्तर लगानी गरिरहेको छ।

इतिहासअनुसार नेपाल एकीकरणका क्रममा तत्कालीन गोरखा फौजसँग हिलिहाङको फौज १७ पटकसम्म अपराजित रहेको विश्वास गरिन्छ। तर, विसं १८३१ साउन २२ गते राजा हिलिहाङले नेपाल एकीकरण अभियानलाई सहजीकरण गर्दै याङवरक थुमलाई नेपाल मातहत राखी स्वशासनको अधिकार प्राप्त गर्नुभएको थियो। विसं १८४२ मा उहाँको अकस्मात् निधन भएपछि याङवरक थुम पूर्ण रूपमा नेपाल राज्यमा समाहित भएको इतिहास पाइन्छ। यही कारण उहाँलाई लिम्बुवानका अन्तिम राजा मान्ने गरिन्छ।

पराक्रमी राजा हिलिहाङको निधनपछि दरबार र राज्यसत्तामा विभिन्न पक्षको हस्तक्षेप बढ्दा दरबार संरक्षण हुन नसकी जीर्ण बन्दै गएको थियो। दरबारमा प्रयोग गरिएका इँटा तथा तत्कालीन पर्खालका अवशेष अझै पनि दरबार परिसरमा देख्न सकिन्छ।

इतिहासको खोजी र संरक्षणका क्रममा पुनःनिर्माण गरिएका दरबारका संरचनाले नेपाल एकीकरण, राष्ट्रिय एकता तथा ऐतिहासिक चेतनाको प्रवर्द्धनमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको यस क्षेत्रका अग्रज कृष्णबहादुर योङहाङ बताउनुहुन्छ।