काठमाडौँ । विश्वव्यापी रूपमा इन्टरनेटका अधिकांश वेबसाइट तथा प्रणालीमा प्रयोग हुने पिएचपी प्रोग्रामिङ भाषामा गम्भीर सुरक्षा कमजोरी देखिएपछि त्यसको प्रभावस्वरूप नेपालका बैङ्कका वेबसाइट पनि बन्द भएका छन् ।
सम्भावित साइबर जोखिम तथा अनधिकृत पहुँचबाट प्रणाली र ग्राहकको डेटा सुरक्षित राख्न नियामक निकाय नेपाल राष्ट्र बैङ्कसहित अधिकांश वाणिज्य बैङ्कले आफ्ना वेबसाइट तथा विभिन्न अनलाइन सेवा अस्थायी रूपमा बन्द गरेका हुन् ।
नेपालमा सरकारी तथा सार्वजनिक सेवाका वेबसाइट बन्द हुनुअघि राष्ट्रिय साइबर सुरक्षा केन्द्रले एक आपतकालीन साइबर सुरक्षा एड्भाइजरी जारी गरेको थियो । उक्त एड्भाइजरीमा आवश्यक सुरक्षा सतर्कता अपनाउन सबै निकाय तथा वेभसाइट प्रयोगकर्तालाई निर्देशन दिइएको थियो ।
केन्द्रले जारी गरेको एड्भाइजरीमा पिएचपी र सोसँग सम्बन्धित रनटाइम (अपाचे, मोड) पिएचपी, पिएचपी–एफपिएम, पिएचपी–सिजिआई, फ्रान्केनपिएचपी, लाइटस्पिड आदि) तथा इकोसिस्टम (वर्डप्रेस, ड्रुपलआदि) मा गम्भीर प्रकृतिका जोखिम पहिचान भएको बताइएको छ ।
केन्द्रले प्रणालीमा प्रयोग भएका पिएचपीलाई तत्काल ८.२.३५+, ८.३.३६+, ८.४.२७+ वा ८.५.१२+ संस्करणमा अपग्रेड गर्न तथा पुराना संस्करणका प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा अद्यावधिक गर्न भनेको छ ।
त्यस्तै, तत्काल प्याच गर्न नसकिने अवस्थामा प्रणालीलाई पब्लिक इन्टरनेटबाट अलग (आइसोलेट) गरी सेवा अस्थायी रूपमा रोक्नसमेत सुझाव दिइएको छ ।
यता, राष्ट्र बैङ्कले पनि सूचना जारी गर्दै पिएचपी प्रविधिमा देखिएको जोखिमका कारण आफ्नो आधिकारिक वेबसाइटलगायतका सेवा अस्थायी रूपमा बन्द गरिएको जनाएको छ । राष्ट्र बैङ्कले सम्पूर्ण बैङ्क तथा वित्तीय संस्था, भुक्तानी प्रणाली सञ्चालक, भुक्तानी सेवा प्रदायक तथा विप्रेषण कम्पनीलाई प्रणालीको सबलीकरण गर्न र नियमित सुरक्षा निगरानी बढाउन निर्देशन दिएको छ ।
बैङ्कका कुनकुन सेवा बन्द भए ?
जोखिम न्यूनीकरणका लागि अधिकांश वाणिज्य बैङ्कले सावधानीस्वरूप आफ्ना वेबसाइट र वेबमा आधारित पोर्टल बन्द गरेका छन्।
नेपाल राष्ट्र बैङ्क : बैङ्कको आधिकारिक वेबसाइट तथा वेबमा आधारित सूचना सेवा अस्थायी रूपमा बन्द ।
ग्लोबल आइएमई बैङ्क : प्रणाली सुरक्षा तथा मर्मतसम्भारका लागि बैङ्कको डिजिटल युनिभर्स सेवा हाललाई केही समयका लागि बन्द । यसअन्तर्गत एटिएम कार्ड रिप्लेसमेन्ट, अनलाइन चेक क्लियरिङ, क्यास डिपोजिट मेसिनलगायत सेवा रहेको । अन्य बैङ्किङ सेवा भने सुचारु रहेको ।
नबिल बैङ्क : प्रविधिगत सुधारका लागि ‘एनबैङ्क माइक्रोसाइट’ ‘जेनअल्फा एप’ अनलाइन डेबिट कार्ड रिक्वेस्ट, क्रेडिट कार्ड रिक्वेस्ट तथा मुद्दति निक्षेप कर्जा सेवा अस्थायी रूपमा प्रभावित भएको ।
प्राइम कमर्सियल बैङ्क : ग्राहकको सुरक्षाका लागि अनलाइन खाता खोल्ने पोर्टल, अनलाइन मुद्दति निक्षेप पोर्टल, कस्टमर पोर्टल, अनलाइन खाता रोक्का पोर्टल र ब्यालेन्स सर्टिफिकेट प्रमाणीकरण पोर्टल बन्द गरेको ।
एनआइसी एसिया बैङ्क : आधिकारिक वेबसाइट तथा अन्य अनलाइन वेबसेवा जोखिम मूल्याङ्कन र प्रणाली सुरक्षित नभएसम्मका लागि अस्थायी रूपमा बन्द गरेको ।
सिद्धार्थ बैङ्क : पिएचपी प्रविधिको जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै आधिकारिक वेबसाइट तथा वेबसाइटबाट सञ्चालन हुने सम्पूर्ण अनलाइन सेवा हाललाई स्थगित गरिएको ।
माछापुच्छ्रे बैङ्क : पिएचपीमा आधारित प्रणाली अपडेट गर्नका लागि वेबसाइट तथा वेबमा आधारित केही सेवा केही समयका लागि बन्द गरिएको ।
नेपाल इन्भेस्टमेन्ट मेगा बैङ्क : सुरक्षा मर्मत तथा अद्यावधिकका लागि आफ्नो आधिकारिक वेबसाइट अस्थायी रूपमा बन्द गरेको ।
बैङ्कहरूले कोर बैङ्किङ तथा मोबाइल बैङ्किङका मुख्य कारोबार सुचारु रहे पनि वेबमा आधारित सार्वजनिक सेवाहरू जोखिममुक्त नभएसम्म बन्द रहने जनाएका छन् । यीबाहेक सबैजसो बैङ्कको वेभसाइट भने अस्थायी रूपमा बन्द भएका छन् ।
पिएचपी सफ्टवेयरमा देखिएको कमजोरी
पिएचपी विश्वभरका अधिकांश वेबसाइट तथा वेब एप्लिकेसन निर्माण गर्न प्रयोग गरिने एक अत्यन्त लोकप्रिय प्रोग्रामिङ भाषा हो । हालै यसको कोर आर्किटेक्चरमा गम्भीर सुरक्षात्रुटि फेला परेको थियो, जसको फाइदा उठाएर ह्याकरले सर्भरभित्रै छिरेर अनधिकृत कमान्ड चलाउन सक्ने जोखिम सिर्जना भएको छ ।
आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को प्रयोग गरी वर्षौँदेखि कोडभित्र लुकेर रहेका यी कमजोरी पत्ता लागेको समाचारमा उल्लेख छ । यो सुरक्षा कमजोरी सार्वजनिक हुनासाथ विश्वभर साइबर आक्रमण र ह्याकिङको प्रयास एक्कासि तीव्र भएको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय क्लाउड सेवा प्रदायक क्लाउडफ्लेयरका अनुसार कमजोरी सार्वजनिक भएको ४५ मिनेटभित्रै लाखौँ आक्रमणका प्रयास रेकर्ड गरिएका थिए । अमेजनलगायत अन्य प्रविधि कम्पनीले पनि विश्वभर प्रणाली स्क्यान गर्ने र दुरुपयोग गर्ने व्यापक प्रयास भइरहेको चेतावनी दिएका छन् ।
यसको प्रभाव नेपालमा मात्र नभई विश्वव्यापी रूपमा देखिएको छ । जापानका नोमुरा, मित्सुबिसी युएफजे, एएनए एयरलाइन्स तथा सरकारी मन्त्रालयले समेत आफ्ना अनलाइन सेवा रोकेका छन् ।
पुरानो पिएचपी संस्करणमा सञ्चालित प्रणालीमा यो जोखिम उच्च रहने भएकाले सम्पूर्ण कोड र सर्भरलाई नयाँ सुरक्षित संस्करणमा अपग्रेड नगरुन्जेल सेवा बन्द राख्नु नै सबैभन्दा सुरक्षित विकल्प रहेको विज्ञको भनाइ छ ।
