काठमाडौँ । चीनको जियाङ्सु प्रान्तमा श्रीमानले कसिलो अँगालो हाल्दा एक महिलाका पाँचोटा करङ भाँचिएको र अर्को करङमा चिरा परेको घटना सार्वजनिक भएको छ ।
अक्टोबर १९ मा सार्वजनिक समाचारअनुसार अँगालोपछि ती महिलालाई छातीमा तीव्र पीडा भयो । अस्पतालमा परीक्षण गर्दा करङमा चोट लागेको पुष्टि भयो । चिकित्सकले उनको हाड कमजोर हुनु अर्थात् अस्टियोपोरोसिसलाई चोटको जोखिम बढाउने सम्भावित कारणका रूपमा औँल्याए ।
यो घटनाले हाडको स्वास्थ्य र सामान्य दैनिक क्रियाकलापमा हुन सक्ने चोटबारे ध्यानाकर्षण गराएको छ । विशेषगरी हाड कमजोर भएका व्यक्तिमा सामान्यभन्दा कम बल पर्दा पनि हाड भाँचिन सक्छ यद्यपि सबै व्यक्तिलाई अँगालो हाल्दा करङ भाँचिने खतरा हुन्छ भन्ने होइन, चोटको सम्भावना प्रयोग भएको बल, चोट लागेको स्थान र व्यक्तिको हाडको अवस्थामाथि निर्भर हुन्छ ।
सामान्य दबाब पनि जोखिमपूर्ण
हाडजोर्नी विशेषज्ञ प्राडा पशुपति चौधरीका अनुसार शरीरमा हाडको घनत्व कम भएर हाड पातलो, हलुका र कमजोर हुँदै सजिलै भाँचिने अवस्थालाई अस्टियोपोरोसिस भनिन्छ । सामान्यत: ३० वर्षपछि हाडको घनत्व घट्ने प्रक्रिया सुरु हुन सक्छ । महिलामा महिनावारी बन्द भएपछि इस्ट्रोजन हर्मोनको स्तर घट्ने भएकाले हाड कमजोर हुने जोखिम थप बढ्छ ।
अस्टियोपोरोसिसलाई मौनरोग पनि भनिन्छ किनभने यसको सुरुआती चरणमा प्राय: स्पष्ट लक्षण देखिँदैन । कतिपय व्यक्तिमा हाड भाँचिएपछि मात्रै समस्या पत्ता लाग्छ । ढाड, कम्मर र नाडीका हाड बढी प्रभावित हुने भए पनि करङलगायत शरीरका अन्य हाडसमेत भाँचिन सक्छन् ।
प्राडा चौधरीका अनुसार अस्टियोपोरोसिसको जोखिम बढाउने कारणमा उमेर बढ्नु, महिनावारी बन्द हुनु, परिवारमा यस रोगको इतिहास हुनु, कम तौल, धूमपान, अत्यधिक मदिरा सेवन, शारीरिक गतिविधिको कमी, भिटामिन डी तथा क्याल्सियमको कमी र लामो समयसम्म स्टेरोइड औषधि सेवन गर्नु पर्छन् । मिर्गौलासम्बन्धी रोग तथा हर्मोनको असन्तुलनले पनि हाडको स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ ।
करङ भाँचिँदा फोक्सो र अन्य अङ्गमा पनि चोट
करङ भाँचिनु सामान्य चोटजस्तो देखिए पनि कतिपय अवस्थामा यसले गम्भीर जटिलता निम्त्याउन सक्छ । मेयो क्लिनिकका अनुसार भाँचिएको करङको धारले फोक्सो, रक्तनली वा छातीभित्रका अन्य अङ्गमा चोट पुर्याउन सक्छ ।
१. फोक्सोमा चोट : भाँचिएको करङले फोक्सो छेँडेमा फोक्सो वरिपरि हावा जम्मा भएर फोक्सो खुम्चिन सक्छ । यस्तो अवस्थामा सास फेर्न गाह्रो हुने र तत्काल उपचार आवश्यक पर्ने जोखिम हुन्छ ।
२. आन्तरिक रक्तस्राव : गम्भीर चोटमा रक्तनलीमा क्षति पुगेर शरीरभित्र रक्तस्राव हुन सक्छ । तल्लो करङ भाँचिएको अवस्थामा कलेजो, फियो वा मिर्गौलाजस्ता अङ्गमा समेत चोट लाग्न सक्छ ।
३. श्वासप्रश्वासमा समस्या : करङ भाँचिँदा गहिरो सास फेर्दा, खोक्दा वा हाँस्दा दुखाइ बढ्न सक्छ । दुखाइका कारण बिरामीले पर्याप्त गहिरो सास फेर्न नसकेमा फोक्सोसम्बन्धी संक्रमणको जोखिम बढ्न सक्छ ।
खोक्दा पनि भाँचिन सक्छ करङ
करङ भाँचिन सधैँ ठुलो दुर्घटना वा प्रत्यक्ष प्रहार नै आवश्यक पर्दैन, हाड कमजोर भएका व्यक्तिमा सामान्य चोट, लडाइँ वा शरीरमा परेको दबाबले पनि फ्र्याक्चर हुन सक्छ । अस्टियोपोरोसिस भएका व्यक्तिमा लामो समयसम्म कडा खोकी लाग्दासमेत करङ भाँचिएका घटना चिकित्सा साहित्यमा उल्लेख छन् ।
मेयो क्लिनिकमा प्रकाशित सन् २००५ को एक अध्ययनमा लामो समय खोकी लागेर करङ भाँचिएका ५४ बिरामीको विवरण विश्लेषण गरिएको थियो । तीमध्ये ४२ जना महिला थिए । हाडको घनत्व जाँच गरिएका २६ जनामध्ये १७ जनामा हाडको घनत्व कम भएको वा अस्टियोपोरोसिस रहेको पाइएको थियो । अध्ययनले कमजोर हाड र लगातारको खोकीबिच करङ भाँचिने जोखिमसँग सम्बन्ध रहेको देखाएको छ तर करङ भाँचिने हरेक घटना अस्टियोपोरोसिसकै कारण हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । चोटको प्रकृति र अन्य सम्भावित कारणको चिकित्सकीय मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ ।
अचानक उचाल्दा वा शरीर बङ्ग्याउँदा पनि चोट
अँगालो हाल्ने क्रममा कसैलाई अचानक भुइँबाट उचाल्ने, शरीरलाई जोडले घुमाउने वा छातीमा असमान दबाब दिने गतिविधिले मांसपेशी, जोर्नी र हाडमा चोट पुर्याउन सक्छ ।
मांसपेशी तन्किने : करङबिचका मांसपेशीमा तनाव पर्दा छाती दुख्ने, शरीर घुमाउँदा पीडा बढ्ने तथा गहिरो सास फेर्न असहज हुने हुन सक्छ ।
ढाड र मेरुदण्डमा चोट : अचानक भारी वस्तु उचाल्दा वा कम्मर बङ्ग्याउँदा ढाडका मांसपेशी र मेरुदण्डमा तनाव पर्न सक्छ । पहिलेदेखि मेरुदण्डका डिस्क वा हाडसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिमा चोटको जोखिम बढी हुन सक्छ तर सामान्य अँगालोले नै डिस्क चिप्लिन्छ भन्ने प्रमाण पर्याप्त छैन ।
बेहोस हुने अवस्था :घाँटी वा छातीमा अत्यधिक दबाब दिँदा केही व्यक्तिमा रक्तसञ्चार वा श्वासप्रश्वास प्रभावित हुन सक्छ । यस्तो जोखिमलाई सामान्य अँगालोसँग जोडेर हेर्नु उचित हुँदैन । विशेषगरी घाँटीमा दबाब दिने गतिविधि भने टार्नुपर्छ ।
हाड बलियो राख्न के गर्ने?
प्राडा चौधरीको व्याख्याअनुसार नियमित व्यायाम, पर्याप्त क्याल्सियम, भिटामिन डी र स्वस्थ जीवनशैली हाडको स्वास्थ्यका लागि महŒवपूर्ण छन् । अस्टियोपोरोसिसबाट बच्न तथा यसको जोखिम घटाउन निम्न उपाय उपयोगी हुन सक्छन् :
सन्तुलित आहार : दुध, दही, हरियो सागपात र क्याल्सियमयुक्त अन्य खानेकुरा नियमित सेवन गर्ने ।
भिटामिन डी : शरीरमा भिटामिन डी पर्याप्त राख्ने, आवश्यकताअनुसार घामको सुरक्षित सम्पर्क, खानपान वा चिकित्सकको सल्लाहमा पूरक सेवन गर्ने ।
नियमित व्यायाम : हिँड्ने, शरीरको क्षमताअनुसार भार वहन गर्ने व्यायाम तथा सन्तुलन सुधार्ने अभ्यास गर्ने ।
धूमपान र अत्यधिक मदिरा त्याग्ने : यी बानीले हाडको स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्न सक्छन्।
जोखिमअनुसार परीक्षण : उमेर, महिनावारी बन्द भएको अवस्था, पहिले सामान्य चोटमै हाड भाँचिएको इतिहास, दीर्घकालीन स्टेरोइड सेवन वा अन्य जोखिमका आधारमा चिकित्सकसँग हाडको घनत्व परीक्षणबारे परामर्श गर्ने ।
हाडको घनत्व मापनका लागि डेक्सा स्क्यान प्रचलित परीक्षण हो । सबै महिलाले ३५–४० वर्ष पुगेपछि अनिवार्य रूपमा यो परीक्षण गर्नुपर्छ भन्ने होइन, परीक्षणको उपयुक्त समय व्यक्तिगत जोखिम र चिकित्सकीय सिफारिसमा निर्भर हुन्छ ।
अस्टियोपोरोसिस पुष्टि भएमा चिकित्सकले अवस्थाअनुसार औषधी, पोषण सुधार र व्यायामको योजना बनाउन सक्छन् । क्याल्सियम वा भिटामिन डीको उच्च मात्रा तथा अस्टियोपोरोसिसका औषधी आफैँले सुरु गर्नु हुँदैन।
छाती दुखेमा बेवास्ता नगरौँ
कसिलो अँगालो, लडाइँ वा अन्य गतिविधिपछि छातीमा तीव्र दुखाइ भएमा, विशेषगरी गहिरो सास फेर्दा दुखेमा, चिकित्सकीय जाँच गराउनु उचित हुन्छ । सास फेर्न गाह्रो हुने, दुखाइ बढ्दै जाने, रगत खोक्ने वा पेट तथा काँधमा असामान्य पीडा हुने अवस्था देखिएमा तत्काल आकस्मिक उपचार लिनुपर्छ । (स्वास्थ्यखबर)
